Państwowa Agencja Atomistyki staje na rozdrożu w 2025 roku. Czy jesteśmy gotowi na tę rewolucję? Pierwsza polska elektrownia jądrowa w Choczewie, zaplanowana na 2036, domaga się zmian w przepisach bezpieczeństwa oraz „Prawie atomowym”. Czas na odważne kroki!
W związku z tym, Państwowa Agencja Atomistyki wchodzi na nową ścieżkę. Jej zespół, obecnie liczący 70 specjalistów, ma wzrosnąć do 110. Czy wyzwanie nie jest ogromne? Muszą ocenić dokumenty licencyjne, które mają aż 300 000 stron! To jak przebrnąć przez gąszcz informacji! Szacują, że zajmie to około dwóch lat. To prawdziwa próba siły i cierpliwości.
W tym przewodniku odkryjesz tajemnice Państwowej Agencji Atomistyki. Jak to działa? Jak chroni nasze bezpieczeństwo jądrowe i radiologiczne w Polsce? To ważne tematy!

Czym jest Państwowa Agencja Atomistyki i jej główne zadania

Państwowa Agencja Atomistyki (PAA) to serce polskiego nadzoru nad bezpieczeństwem jądrowym. Jak stróż w nocy, dba o nas przed promieniowaniem. Wszelkie działania z promieniowaniem muszą być bezpieczne. Dla pracowników, ludzi i naszej planety. Kto inny miałby to robić?

Historia i podstawy prawne funkcjonowania PAA

Państwowa Agencja Atomistyki powstała 27 lutego 1982 roku. Na początku łączyła promocję energii jądrowej z czujnym nadzorem nad jej bezpiecznym użyciem. W 1986 roku, gdy uchwalono pierwsze prawo atomowe, PAA zyskała mocniejszą pozycję w zapewnieniu bezpieczeństwa.
Na początku XXI wieku nastał przełom. Przyjęto nową ustawę – Prawo atomowe z 29 listopada 2000 roku. To jakby otworzyć nową erę!

PAA stało się urzędem dozoru jądrowego, który zyskał międzynarodowe uznanie. Władze z ministerstw energetyki i nauki przejęły stery atomistyki.

Od tego momentu, zapewnienie bezpieczeństwa społeczeństwa i środowiska stało się misją Agencji. To zobowiązanie, które nie tylko brzmi poważnie, ale także ma ogromne znaczenie.
Prezes Państwowej Agencji Atomistyki ma jasno określony status w rozdziale 13 ustawy Prawo atomowe. Zgodnie z art. 112 ust. 1, działa z pomocą PAA. Jej wewnętrzną strukturę kreśli statut, który nadaje minister ds. klimatu.

Kluczowe obszary odpowiedzialności w 2025 roku

W 2025 roku do głównych zadań Państwowej Agencji Atomistyki należy:

• Nadzór nad obiektami jądrowymi oraz składowiskami odpadów promieniotwórczych
• Kontrola działalności wykorzystującej źródła promieniotwórcze
• Ocena sytuacji radiacyjnej kraju i reagowanie w przypadku zdarzeń radiacyjnych
• Ewidencja i kontrola materiałów jądrowych
• Wydawanie zaleceń technicznych i organizacyjnych w sprawach bezpieczeństwa jądrowego
• Współpraca międzynarodowa w zakresie bezpieczeństwa jądrowego

Szczególnie istotnym elementem działalności PAA jest prowadzenie monitoringu radiacyjnego kraju przez całą dobę, siedem dni w tygodniu. Aktualnie w Polsce działa 57 stacji wczesnego wykrywania skażeń promieniotwórczych PMS (ang. Permanent Monitoring Station). Ich zadaniem jest ciągły pomiar ilości izotopów promieniotwórczych w powietrzu i przesyłanie danych do PAA. Zgodnie z programem PPEJ, do 2033 roku planowane jest zwiększenie liczby tych stacji do co najmniej 145.

Dodatkowo, Prezes PAA wydaje decyzje w sprawach zezwoleń i uprawnień, opracowuje projekty aktów prawnych oraz przedstawia Prezesowi Rady Ministrów coroczne sprawozdania ze swojej działalności wraz z oceną stanu bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej kraju.

Struktura organizacyjna i kierownictwo

Na czele Państwowej Agencji Atomistyki stoi Prezes, będący centralnym organem administracji rządowej właściwym w sprawach bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej. Obecnym Prezesem PAA jest Andrzej Głowacki, powołany przez Prezesa Rady Ministrów na wniosek Ministra Klimatu i Środowiska.

Prezes PAA powoływany jest na pięcioletnią kadencję i może być ponownie powołany tylko raz. Nadzór nad Prezesem PAA sprawuje Minister Klimatu i Środowiska. Andrzej Głowacki ma bogate doświadczenie – z Państwową Agencją Atomistyki związany jest od ponad piętnastu lat, wcześniej pełnił funkcję wiceprezesa Agencji oraz dyrektora Departamentu Bezpieczeństwa Jądrowego.

W strukturze organizacyjnej PAA funkcjonują kluczowe jednostki:

• Gabinet Prezesa – koordynuje pracę komórek organizacyjnych oraz realizuje zadania w zakresie informacji społecznej i współpracy międzynarodowej
• Centrum do spraw Zdarzeń Radiacyjnych (CEZAR) – ocenia sytuację radiacyjną kraju i działa 24 godziny na dobę przez cały rok
• Departament Bezpieczeństwa Jądrowego – odpowiada za nadzór nad obiektami jądrowymi
• Departament Ochrony Radiologicznej – zajmuje się licencjonowaniem działalności związanej z promieniowaniem

Ponadto w strukturze znajduje się Departament Budżetowo-Finansowy, odpowiedzialny za prawidłową realizację budżetu. Cała Agencja zatrudnia wykwalifikowanych inspektorów dozoru jądrowego i analityków, którzy oceniają i kontrolują spełnienie wymogów bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej.

Rola PAA w zapewnieniu bezpieczeństwa radiologicznego obywateli

Bezpieczeństwo radiologiczne obywateli stanowi jeden z najważniejszych priorytetów działalności Państwowej Agencji Atomistyki. PAA realizuje to zadanie poprzez systematyczny monitoring, szybkie reagowanie na zagrożenia oraz nadzór nad wykorzystaniem promieniowania w medycynie.

System monitoringu radiacyjnego w Polsce

Krajowy monitoring sytuacji radiacyjnej stanowi fundament bezpieczeństwa radiologicznego w Polsce. Obecnie w kraju działa 52 stacje wczesnego wykrywania skażeń promieniotwórczych zarządzane przez PAA. Od 2015 roku system ten jest sukcesywnie rozbudowywany, a tylko w 2022 roku zainstalowano 13 nowych stacji.

Wybór lokalizacji nowych stacji nie jest przypadkowy. Państwowa Agencja Atomistyki przeprowadza analizy uwzględniające ukształtowanie terenu, zalesienie, odległość od innych stacji oraz zabudowanie terenu. W ciągu ostatnich lat PAA zakupiła blisko 40 nowoczesnych urządzeń pomiarowych.

Stacje pomiarowe pracują nieprzerwanie, monitorując poziom promieniowania jonizującego 24 godziny na dobę, przez 7 dni w tygodniu. Wyniki pomiarów są publicznie dostępne na stronie internetowej PAA pod adresem monitoring.paa.gov.pl. Zgodnie z Programem Polskiej Energetyki Jądrowej, do 2033 roku planowane jest zwiększenie liczby stacji do ok. 150.

Zadaniem systemu jest nie tylko bieżąca ocena sytuacji radiacyjnej kraju, ale także wczesne wykrywanie skażeń promieniotwórczych w przypadku zdarzeń radiacyjnych. Dzięki pomiarom spektrometrycznym stacje mogą wykrywać nawet śladowe ilości izotopów pochodzenia sztucznego w środowisku.

Reagowanie na zdarzenia radiacyjne

Zdarzenie radiacyjne to wydarzenie związane z materiałem jądrowym lub innym źródłem promieniowania, które powoduje lub może powodować zagrożenie radiacyjne. W takich sytuacjach Państwowa Agencja Atomistyki odgrywa kluczową rolę informacyjno-konsultacyjną.

Odpowiedzialność za kierowanie akcją likwidacji zagrożenia zależy od zasięgu skutków zdarzenia:

• kierownik jednostki – przy zdarzeniach ograniczonych do terenu jednostki organizacyjnej
• wojewoda we współpracy z państwowym wojewódzkim inspektorem sanitarnym – przy zdarzeniach o zasięgu wojewódzkim
• Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji przy pomocy Prezesa PAA – przy zdarzeniach krajowych

Centrum do spraw Zdarzeń Radiacyjnych (CEZAR) pełni funkcję całodobowego Krajowego Punktu Kontaktowego. Do jego zadań należy przyjmowanie i weryfikacja informacji o zdarzeniach radiacyjnych, koordynacja działań ekipy dozymetrycznej, ocena wielkości zagrożenia oraz doradztwo w zakresie likwidacji zagrożenia i usuwania skutków.

Chociaż prawdopodobieństwo wystąpienia zagrożeń radiacyjnych dla ludności w Polsce jest uznawane za znikome, PAA dysponuje systemem umożliwiającym szybką ocenę sytuacji i podejmowanie decyzji o niezbędnych działaniach interwencyjnych.

Ochrona przed promieniowaniem w placówkach medycznych

Państwowa Agencja Atomistyki nadzoruje także bezpieczeństwo stosowania promieniowania jonizującego w placówkach medycznych. Szczególnie istotny jest system szkoleń i podnoszenia kwalifikacji personelu.

Od 23 września 2019 roku osoby wykonujące badania diagnostyczne, zabiegi lub leczenie z zastosowaniem promieniowania jonizującego, a także osoby nadzorujące te czynności, są zobowiązane do stałego podnoszenia kwalifikacji z zakresu ochrony radiologicznej pacjenta. W ciągu kolejnych 5 lat muszą uzyskać co najmniej 20 punktów szkoleniowych.

Punkty można zdobyć poprzez ukończenie szkoleń zakończonych egzaminem, udział w konferencjach naukowych lub wygłaszanie wykładów w zakresie ochrony radiologicznej. Osoby posiadające ważny certyfikat w dniu wejścia w życie przepisów (23 września 2019 r.) automatycznie uzyskały 20 punktów szkoleniowych.

Ponadto Państwowa Agencja Atomistyki wydaje czasopismo naukowe „Bezpieczeństwo Jądrowe i Ochrona Radiologiczna”, które publikuje artykuły dotyczące między innymi bezpieczeństwa radiacyjnego i wykorzystania źródeł promieniowania jonizującego w medycynie.

Nadzór nad obiektami jądrowymi i materiałami promieniotwórczymi

Jednostki organizacyjne prowadzące działalność z wykorzystaniem materiałów promieniotwórczych ponoszą bezpośrednią odpowiedzialność za przestrzeganie wymogów bezpieczeństwa. Jednakże to Państwowa Agencja Atomistyki sprawuje nadrzór, kontrolę i egzekwuje przestrzeganie tych wymogów.

Kontrola i licencjonowanie działalności związanej z promieniowaniem

Państwowa Agencja Atomistyki pełni kluczową funkcję w procesie licencjonowania i nadzoru nad działalnością związaną z promieniowaniem jonizującym. Za przestrzeganie wymagań bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej odpowiada kierownik jednostki organizacyjnej prowadzącej taką działalność, natomiast PAA sprawuje nadzór i kontrolę w tym zakresie.

Agencja wydaje zezwolenia na wykonywanie działalności związanej z narażeniem na promieniowanie jonizujące. Obecnie w Polsce zarejestrowanych jest ponad 4000 jednostek prowadzących łącznie ponad 6000 działalności związanych z narażeniem na promieniowanie jonizujące.

Do działalności wymagających zezwolenia należą m.in.:

• wytwarzanie, przetwarzanie, przechowywanie, transport lub stosowanie materiałów jądrowych i promieniotwórczych
• budowa, rozruch, eksploatacja lub likwidacja obiektów jądrowych
• przechowywanie, transport, przetwarzanie lub składowanie odpadów promieniotwórczych

Proces uzyskania zezwolenia od Prezesa PAA obejmuje ocenę dokumentacji oraz przeprowadzenie kontroli. W przypadku obiektów jądrowych terminy wydania decyzji są precyzyjnie określone: 24 miesiące na budowę obiektu jądrowego, 9 miesięcy na rozruch, 6 miesięcy na eksploatację oraz 9 miesięcy na likwidację.

Warto zaznaczyć, że niektóre działalności związane z wykorzystaniem aparatów rentgenowskich w medycynie są nadzorowane przez państwowych wojewódzkich inspektorów sanitarnych, a nie bezpośrednio przez PAA.

Ewidencja i kontrola materiałów jądrowych

Aby zapobiec nieuprawnionemu użyciu materiałów jądrowych, Państwowa Agencja Atomistyki prowadzi ich specjalną ewidencję. System ten wypełnia międzynarodowe zobowiązania Polski wynikające m.in. z Układu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej oraz porozumień z Międzynarodową Agencją Energii Atomowej i Europejską Wspólnotą Energii Atomowej.

Informacje o zmianach ilościowych stanu materiałów jądrowych są centralnie zbierane przez PAA. Użytkownicy obiektów jądrowych przekazują miesięczne sprawozdania do Euratom Safeguards Office w formie elektronicznych raportów.

Dodatkowo, inspektorzy dozoru jądrowego PAA wraz z inspektorami Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej przeprowadzają kontrole w obiektach. Celem tych kontroli jest weryfikacja danych o materiałach jądrowych oraz kontrola uzupełniająca w ramach realizacji postanowień Protokołu Dodatkowego.

W sprawach dotyczących kontroli eksportu i importu materiałów jądrowych, PAA współpracuje z Ministerstwem Rozwoju, Pracy i Technologii. Na podstawie opinii przekazywanych w ramach systemu Tracker, ministerstwo wydaje decyzje dotyczące kontroli eksportu i importu materiałów jądrowych.

Bezpieczeństwo transportu materiałów promieniotwórczych

Transport materiałów promieniotwórczych podlega szczególnym regulacjom ze względu na potencjalne zagrożenia. Prezes Państwowej Agencji Atomistyki wydaje zatwierdzenia transportu materiałów promieniotwórczych drogą powietrzną, zgodnie z art. 5 ustawy z dnia 5 sierpnia 2022 r. o transporcie materiałów niebezpiecznych.

Zatwierdzenie może być udzielone na czas nieokreślony (opłata 60 000 zł) lub na okres 30 dni (opłata 6 000 zł). Wniosek o wydanie takiego zatwierdzenia musi zawierać dane wnioskodawcy, określenie przedmiotu zatwierdzenia, czas na jaki ma być udzielone oraz uzasadnienie konieczności jego uzyskania.

Prezes PAA udziela zatwierdzenia w drodze decyzji administracyjnej, jeżeli spełnione są warunki określone w stosownych przepisach międzynarodowych. W przypadku stwierdzenia niezgodności podczas kontroli transportu materiałów promieniotwórczych, Prezes PAA może cofnąć wydane zatwierdzenie. Taka decyzja podlega natychmiastowemu wykonaniu.

PAA zajmuje się też publikacją artykułów dotyczących bezpieczeństwa transportu materiałów jądrowych, źródeł i odpadów promieniotwórczych w swoim biuletynie „Bezpieczeństwo Jądrowe i Ochrona Radiologiczna”, co przyczynia się do podnoszenia świadomości i wiedzy w tym zakresie.

Współpraca międzynarodowa PAA w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego

Współpraca międzynarodowa stanowi fundamentalny element działalności Państwowej Agencji Atomistyki w zakresie bezpieczeństwa jądrowego. Dzięki temu Polska aktywnie uczestniczy w globalnym systemie nadzoru nad wykorzystaniem energii jądrowej.

Umowy bilateralne z krajami sąsiednimi

Prezes PAA realizuje współpracę międzynarodową w ścisłej koordynacji z Ministrem Spraw Zagranicznych oraz Ministrem Klimatu i Środowiska. Zgodnie z ustawą Prawo atomowe, Polska zawarła umowy o współpracy i wczesnym powiadamianiu o awariach jądrowych ze wszystkimi państwami sąsiadującymi. Tego typu porozumienia funkcjonują z Austrią, Białorusią, Czechami, Litwą, Niemcami, Rosją, Słowacją i Ukrainą. Dodatkowo podobne umowy podpisano z krajami bałtyckimi – Danią i Norwegią.

Umowy te mają szczególne znaczenie ze względu na fakt, że w odległości około 300 km od granic Polski działa 9 elektrowni jądrowych z 23 blokami reaktorów o łącznej mocy około 15 GWe. Dzięki tym porozumieniom Polska ma dostęp do szybkiej informacji w przypadku ewentualnych zdarzeń radiacyjnych za granicą.

Udział w organizacjach międzynarodowych

PAA aktywnie uczestniczy w pracach najważniejszych międzynarodowych organizacji zajmujących się bezpieczeństwem jądrowym. Wśród nich znajdują się:

• Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej (MAEA)
• Europejska Wspólnota Energii Atomowej (Euratom)
• Agencja Energii Jądrowej Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (NEA OECD)
• Zachodnioeuropejskie Stowarzyszenie Regulatorów Jądrowych (WENRA)

Ponadto Agencja współpracuje w ramach Spotkań Szefów Europejskich Urzędów Dozoru Radiologicznego (HERCA), Rady Państw Morza Bałtyckiego (RPMB) oraz Europejskiego Stowarzyszenia Regulatorów Ochrony Fizycznej (ENSRA).

Warto podkreślić, że podczas Konferencji Generalnej MAEA w 2024 roku polska delegacja pod przewodnictwem prezesa PAA Andrzeja Głowackiego odbyła dwustronne spotkania z przedstawicielami ponad 17 dozorów jądrowych z całego świata. Omówiono wtedy wyzwania związane z rozwojem programów jądrowych oraz działaniami regulacyjnymi wobec nowych technologii, jak małe reaktory modułowe (SMR).

Wymiana doświadczeń i wiedzy z zagranicznymi dozorami jądrowymi

Szczególnie istotna dla PAA jest współpraca z amerykańskim dozorem jądrowym (US NRC). W 2022 roku siedmiu pracowników Agencji odbyło kilkumiesięczne staże szkoleniowe w centrum szkoleniowym US NRC w stanie Tennessee oraz na budowie elektrowni jądrowej Vogtle w stanie Georgia. Współpraca ta ma kluczowe znaczenie w kontekście przygotowań PAA do nadzoru nad budową pierwszej polskiej elektrowni jądrowej.

Eksperci amerykańscy przedstawili polskim kolegom model licencjonowania elektrowni jądrowych w USA oraz harmonogram i organizację oceny wniosku o zezwolenie na budowę. Na tej podstawie omówiono możliwość wykorzystania doświadczeń amerykańskich w polskim modelu licencjonowania.

Oprócz USA, Polska podpisała również porozumienia o współpracy w dziedzinie pokojowego wykorzystania energii jądrowej z Japonią, Republiką Korei i Chinami. Umożliwiają one pogłębioną wymianę informacji dotyczących m.in. przygotowania i realizacji inwestycji w energetyce jądrowej oraz postępowania z odpadami promieniotwórczymi.

Komunikacja PAA ze społeczeństwem i edukacja w zakresie bezpieczeństwa jądrowego

Transparentna komunikacja stanowi kluczowy element działalności Państwowej Agencji Atomistyki w budowaniu zaufania społecznego do kwestii związanych z bezpieczeństwem jądrowym i radiologicznym.

Dostęp do informacji o sytuacji radiacyjnej kraju

Państwowa Agencja Atomistyki zapewnia społeczeństwu kompleksowe informacje na temat bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej. W 2022 roku PAA udostępniła nową, udoskonaloną mapę radiacyjną Polski, dostępną całodobowo na stronie internetowej agencji. Mapa wyróżnia się przystępną grafiką, zwiększoną funkcjonalnością oraz łatwością użytkowania. Pokazuje bieżące wskazania stacji wczesnego wykrywania skażeń promieniotwórczych, a zainteresowani mogą korzystać z różnorodnych podkładów mapowych dla uzyskania pełnej informacji przestrzennej.

Dzięki tej platformie każdy obywatel może sprawdzić wskazania aparatur w wybranym przedziale czasowym, a wyniki są dostępne zarówno w formie tabelarycznej, jak i w postaci wykresu. W sytuacji wystąpienia zdarzenia radiacyjnego, PAA zobowiązuje się do podawania informacji o odpowiednim postępowaniu każdą dostępną drogą komunikacji – poprzez stronę internetową, profile w mediach społecznościowych oraz wypowiedzi dla mediów.

Programy edukacyjne i informacyjne

Państwowa Agencja Atomistyki prowadzi systematyczne działania edukacyjne skierowane do różnych grup odbiorców. Eksperci Centrum do Spraw Zdarzeń Radiacyjnych regularnie odwiedzają placówki oświatowe, wyjaśniając młodzieży zagadnienia związane z promieniotwórczością i ochroną radiologiczną. Podczas tych spotkań prezentowane są metody pomiaru promieniowania oraz zadania realizowane przez PAA.

Ponadto agencja prowadzi kampanię informacyjno-edukacyjną #PoznajPAA w mediach społecznościowych, przybliżając zagadnienia takie jak promieniowanie, bezpieczeństwo jądrowe i ochrona radiologiczna. Uzupełnieniem tych działań są szkolenia realizowane przez Narodowe Centrum Badań Jądrowych, wpisane do rejestru jednostek uprawnionych przez Prezesa PAA do prowadzenia szkoleń dla inspektorów ochrony radiologicznej.

Konsultacje społeczne w sprawach energetyki jądrowej

Ważnym elementem komunikacji PAA są konsultacje społeczne dotyczące energetyki jądrowej. W programie polskiej energetyki jądrowej zgłoszono 539 uwag od 88 podmiotów (nie licząc uwag powtarzających się). Wśród głosów poparcia znajdowały się stanowiska organizacji społecznych i ekologicznych, jak Stowarzyszenie „Prawo do Przyrody”, Stowarzyszenie MOST czy Fundacja Dzika Polska.

W ramach procedury oceny oddziaływania przedsięwzięć jądrowych na środowisko, każdy zainteresowany ma prawo zapoznać się z dokumentacją sprawy oraz złożyć uwagi i wnioski. Ponadto, PAA prowadzi dialog z inwestorami planującymi budowę obiektów jądrowych w zakresie odpadów promieniotwórczych i wypalonego paliwa jądrowego, co pozwala na uwzględnienie różnych perspektyw w procesie decyzyjnym.

Wnioski

Państwowa Agencja Atomistyki niewątpliwie stoi przed historycznym wyzwaniem związanym z rozwojem polskiej energetyki jądrowej. Przygotowania do nadzoru nad pierwszą elektrownią jądrową, rozbudowa systemu monitoringu radiacyjnego oraz wzmocnienie współpracy międzynarodowej świadczą o kompleksowym podejściu do bezpieczeństwa jądrowego w Polsce.

Skuteczność działań PAA opiera się na trzech filarach. Przede wszystkim na profesjonalnej kadrze specjalistów, których liczba systematycznie rośnie. Drugi filar stanowi nowoczesna infrastruktura pomiarowa, obejmująca rozbudowaną sieć stacji monitoringu. Trzecim elementem pozostaje ścisła współpraca międzynarodowa, szczególnie z amerykańskim dozorem jądrowym.

Jednocześnie PAA udowadnia, że bezpieczeństwo jądrowe wymaga transparentnej komunikacji ze społeczeństwem. Dostęp do aktualnych danych pomiarowych, programy edukacyjne oraz otwartość na dialog społeczny budują zaufanie do energetyki jądrowej i działań regulacyjnych.

Państwowa Agencja Atomistyki udowadnia, że potrafi sprostać wyzwaniom związanym z rozwojem sektora jądrowego, zapewniając najwyższe standardy bezpieczeństwa dla obecnych i przyszłych pokoleń Polaków.