Karol Olszewski i jego dokonania
Czy wiecie, że Karol Olszewski dokonał tego, co naukowcy z całego świata uznawali za prawie niemożliwe? Ten wybitny polski uczony nie tylko zrewolucjonizował fizykę i chemię poprzez skroplenie tzw. gazów trwałych w 1883 roku, ale również został pionierem polskiej radiologii.
Już zaledwie trzy dni po publikacji informacji o odkryciu promieni X przez Wilhelma Roentgena, na ziemiach polskich pojawiły się pierwsze wzmianki o tym przełomowym wydarzeniu. Dzięki temu w styczniu 1896 roku Karol Olszewski przeprowadził pierwsze polskie badania rentgenowskie, dając początek polskiej radiologii. Co ciekawe, pierwsze kliniczne zastosowanie tej technologii miało miejsce 7 lutego 1896 roku, kiedy to uzyskany radiogram potwierdził podejrzenie zwichnięcia stawu łokciowego pacjenta. Jeśli interesują Was ciekawostki o Karolu Olszewskim, warto wiedzieć, że był on dwukrotnie nominowany do Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki (1904 i 1913) oraz raz w dziedzinie chemii (1913).
Poznaj fascynującą historię człowieka, którego odkrycia wyprzedziły epokę i położyły podwaliny pod nowe dziedziny nauki, takie jak kriogenika. Dowiesz się o jego życiu, najważniejszych osiągnięciach oraz trwałym wpływie na rozwój światowej nauki.
Wczesne życie i edukacja Karola Olszewskiego
Dzieciństwo w Broniszowie
Karol Olszewski przyszedł na świat 29 stycznia 1846 roku w Broniszowie koło Tarnowa, w rodzinie ziemiańskiej. Jego dzieciństwo zostało dramatycznie naznaczone tragicznym wydarzeniem – wkrótce po narodzinach syna, ojciec Jana Olszewski został zamordowany przez zbuntowanych chłopów podczas rabacji galicyjskiej. Matka Anna ze Zwolińskich cudem uratowała małego Karola, gdy uciekając z obleganego dworu, o mało nie straciła zawiniętego w becik dziecka, które na szczęście odnalazły wiejskie kobiety.
Po tej tragedii, półsierota wychowywał się w Nowym Sączu, a następnie przeniósł się do Tarnowa, gdzie uczęszczał do szkoły średniej i ukończył C.K. Gimnazjum. Podczas nauki w 1863 roku, powodowany patriotycznymi uczuciami, próbował dołączyć do walczących w Powstaniu Styczniowym. To młodzieńcze bohaterstwo przypłacił aresztowaniem przez austriacką żandarmerię i osadzeniem w krakowskim więzieniu św. Michała.
Studia na Uniwersytecie Jagiellońskim
W 1866 roku Olszewski zdał maturę i rozpoczął studia na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie przez kolejne lata (1866-1871) zgłębiał tajniki chemii, fizyki i matematyki. Jego niezwykłe zdolności szybko zostały dostrzeżone – już w 1869 roku otrzymał stanowisko demonstratora, a w 1871 roku awansował na asystenta profesora Emiliana Czyrniańskiego w Katedrze Chemii UJ.
Podczas studiów wyróżniał się nadzwyczajną starannością w przeprowadzaniu doświadczeń, wyjątkową intuicją oraz nieprzeciętnymi umiejętnościami technicznymi. Jednym z jego obowiązków było dbanie o przyrządy laboratoryjne, ich naprawianie oraz przygotowywanie pokazów dla studentów.
Pobyt w Heidelbergu i doktorat
Po ukończeniu studiów, w 1872 roku, dzięki otrzymanemu stypendium rządowemu, Olszewski wyjechał do Heidelbergu, jednego z najważniejszych ówczesnych ośrodków naukowych świata. Tam kontynuował edukację pod kierunkiem wybitnych uczonych: fizykochemika Roberta Bunsena oraz fizyka Gustava Kirchhoffa.
Pomimo krótkiego pobytu w Niemczech, dzięki wytężonej pracy i zaangażowaniu, młody naukowiec szybko przygotował rozprawę doktorską i jeszcze w tym samym roku uzyskał tytuł doktora filozofii. Po powrocie do Polski, w 1873 roku, nostryfikował swój doktorat na Uniwersytecie Jagiellońskim, a następnie habilitował się i otrzymał stanowisko prywatnego docenta chemii.
Tak rozpoczęła się naukowa droga człowieka, który miał wkrótce zasłynąć przełomowymi odkryciami w dziedzinie kriogeniki.
Najważniejsze odkrycia naukowe
Przełomowy rok 1883 zapisał się złotymi zgłoskami w historii światowej nauki dzięki odkryciom Karola Olszewskiego i Zygmunta Wróblewskiego, którzy wspólnie podjęli badania nad skraplaniem tzw. gazów trwałych.
Skraplanie tlenu, azotu i tlenku węgla
W lutym 1883 roku dwaj krakowscy profesorowie rozpoczęli intensywne badania nad skraplaniem gazów uważanych za niemożliwe do skroplenia. Już 29 marca (według niektórych źródeł 5 kwietnia) 1883 roku udało im się skroplić tlen, a 13 kwietnia tego samego roku – azot. Wkrótce potem, 19 kwietnia, skroplili również tlenek węgla. Te gazy osiągały ekstremalnie niskie temperatury: tlen -183°C, azot -195,8°C, a tlenek węgla -191,5°C.
Pierwszą publiczną informację o skropleniu tlenu opublikowano 16 kwietnia 1883 roku we francuskim czasopiśmie Comptes Rendus. Sukces ten sprawił, że Kraków stał się jednym z niewielu europejskich ośrodków naukowych, w których osiągano temperatury poniżej -100 stopni Celsjusza.
Samodzielne skroplenie wodoru
Po zakończeniu współpracy z Wróblewskim, w 1884 roku Olszewski kontynuował badania samodzielnie. Zdołał wówczas skroplić wodór w stanie dynamicznym oraz wyznaczył jego parametry krytyczne. Ponadto, na prośbę odkrywcy argonu i helu – Williama Ramsaya – skroplił i zestalił argon w 1895 roku, a rok później dwukrotnie próbował skroplić hel.
Kaskadowa metoda skraplania
Fundamentem sukcesu polskich naukowców była opracowana przez nich kaskadowa metoda skraplania gazów. Technika ta wykorzystywała fakt, że kolejne skroplone i wrzące gazy obniżały temperaturę dla kolejnych skropleń w coraz niższych temperaturach. Olszewski i Wróblewski zastosowali jako środek oziębiający etylen parujący w próżni przy temperaturze -136°C, co pozwoliło osiągnąć temperatury nieosiągalne wcześniejszymi metodami.
Początkowo naukowcy uzyskiwali temperaturę -105°C, natomiast po udoskonaleniu aparatury zwiększyli zakres do -160°C. W 1890 roku Olszewski osiągnął nawet rekordowo niską temperaturę -225°C.
Aparatura do skraplania gazów
Olszewski posiadał niezwykły talent inżynierski, który wykorzystał do konstrukcji zaawansowanych aparatów do skraplania gazów. W 1890 roku stworzył aparaturę umożliwiającą wylewanie skroplonego gazu, co miało ogromne znaczenie praktyczne.
Skonstruowane przez niego urządzenia były nabywane przez czołowe laboratoria w Europie i Stanach Zjednoczonych. Warto zaznaczyć, że w zbiorach Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego z siedzibą w Collegium Maius do dziś znajduje się sala imienia Karola Olszewskiego, gdzie można podziwiać jeden z najstarszych w Europie aparatów do skraplania gazów z 1884 roku jego projektu.
Pionier polskiej radiologii
Olszewski w świecie nauki zasłynął nie tylko jako chemik, ale również jako pionier nowej dziedziny medycznej. Jego wszechstronne zainteresowania i umiejętności praktyczne pozwoliły mu błyskawicznie zareagować na jedno z najważniejszych odkryć XIX wieku.
Reakcja na odkrycie promieni X
Zaledwie trzy dni po publikacji informacji o odkryciu promieni X przez Wilhelma Roentgena w wiedeńskim dzienniku „Die Presse” (5 stycznia 1896 r.), wiadomość ta dotarła do Polski. Już 8 stycznia krakowski „Czas”, lwowska „Gazeta Lwowska” oraz warszawskie „Słowo” poinformowały o tym przełomowym wydarzeniu. Olszewski, z charakterystyczną dla siebie ciekawością naukową, natychmiast postanowił powtórzyć eksperyment Roentgena.
Pierwsze zdjęcia rentgenowskie w Polsce
Pierwsze polskie zdjęcie rentgenowskie Olszewski wykonał między 8 a 20 stycznia 1896 roku. Początkowo sfotografował brązowy przycisk do papieru w kształcie jaszczurki, umieszczony na drewnianej desce, używając zwykłej rurki Plückera. Na odwrocie tego historycznego zdjęcia znajduje się komentarz: „Pierwsza fotografia rentgenowska, robiona w Polsce w ogóle, a w szczególności w Krakowie, przez prof. Olszewskiego”.
Następnie, po udanych próbach z przedmiotami nieożywionymi, wykonał zdjęcie ręki swojego asystenta, Tadeusza Estreichera, z pierścionkami na palcach. Ekspozycja trwała około 75 minut, a ręka została unieruchomiona za pomocą specjalnych opasek z blachy.
Badanie kliniczne stawu łokciowego
Prawdziwy przełom nastąpił 7 lutego 1896 roku, kiedy profesor Olszewski wraz z chirurgiem Alfredem Obalińskim wykonali pierwsze w Polsce kliniczne zdjęcie rentgenowskie. Do Obalińskiego zgłosił się pacjent z silnym obrzękiem po urazie lewego stawu łokciowego, dlatego zwrócił się on do Olszewskiego z prośbą o wykonanie badania radiologicznego. Uzyskany radiogram potwierdził podejrzenie zwichnięcia.
Znaczenie dla historii RTG
Wkład Olszewskiego w rozwój polskiej radiologii jest nie do przecenienia. Był on pierwszym Polakiem, który wykonał udane zdjęcia rentgenowskie, które zachowały się do dziś w Muzeum UJ. Co więcej, wykonał te pionierskie eksperymenty zaledwie kilka dni po ogłoszeniu odkrycia Roentgena, wpisując się tym samym na listę światowych pionierów tej dziedziny.
Znaczenie jego pracy zostało upamiętnione tablicą na elewacji budynku Collegium Wróblewskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie wykonał swoje badania. W 2021 roku obchodzono 125-lecie polskiej radiologii, podkreślając fakt, że polska radiologia rozpoczęła działalność jako jedna z pierwszych na świecie.
Dziedzictwo i wpływ na naukę
Spuścizna naukowa Karola Olszewskiego wykracza daleko poza jego czasy i do dziś stanowi fundament nowoczesnych technologii. Jego dorobek naukowy przyniósł mu uznanie w międzynarodowym środowisku badaczy.
Nominacje do Nagrody Nobla
Olszewski był dwukrotnie nominowany do Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki (w latach 1904 i 1913) oraz raz w dziedzinie chemii (w 1913 roku). Mimo że ostatecznie nie otrzymał tego wyróżnienia, warto zaznaczyć, że podczas XXXV Zjazdu Fizyków Polskich w Białymstoku został wymieniony jako jeden z czterech polskich fizyków, którzy dokonali odkryć na miarę Nagrody Nobla.
Wpływ na rozwój kriogeniki i przemysłu
Dzięki pracy Olszewskiego i Wróblewskiego narodziła się kriogenika – dziedzina nauki, która znalazła szerokie zastosowanie w badaniach przestrzeni kosmicznej, biologii oraz medycynie. Ciekły tlen i azot, które skroplili polscy uczeni, mają obecnie liczne zastosowania praktyczne. Tlen używany jest jako utleniacz w silnikach rakietowych, zaś ciekły azot znajduje zastosowanie w krioterapii, kriochirurgii, bankach spermy oraz przemyśle spożywczym.
Upamiętnienie i muzeum UJ
W Collegium Maius Uniwersytetu Jagiellońskiego znajduje się sala imienia Karola Olszewskiego, gdzie mieści się wyposażenie jego pracowni naukowej. Można tam podziwiać jeden z najstarszych w Europie aparatów do skraplania gazów z 1884 roku jego projektu. Ponadto w 2018 roku prochy uczonego zostały przeniesione do Panteonu Narodowego w Krakowie, a jego imieniem nazwano ulice w wielu polskich miastach.
Karol Olszewski ciekawostki
Olszewski całe życie poświęcił nauce, nie zakładając rodziny. Co zaskakujące, swoje oszczędności przekazał w testamencie na rozwój badań naukowych w dziedzinie kriogeniki oraz na stypendia studenckie. Na przełomie XIX i XX wieku był niekwestionowanym światowym autorytetem w dziedzinie badań w niskich temperaturach. Nawet swoje ostatnie chwile spędził jak przystało na badacza – gdy znaleziono go martwego 21 marca 1915 roku, okazało się, że dokładnie spisał objawy zbliżającej się śmierci.
Wnioski
Karol Olszewski niewątpliwie zasługuje na miano jednego z najwybitniejszych polskich naukowców wszech czasów. Dzięki swojej niezwykłej intuicji badawczej oraz nieprzeciętnym zdolnościom technicznym zdołał osiągnąć to, co wielu uznawało za niemożliwe. Przede wszystkim, jego pionierskie prace nad skraplaniem gazów trwałych otworzyły zupełnie nowy rozdział w historii fizyki i chemii, dając początek kriogenice.
Warto podkreślić, że dokonania Olszewskiego wykraczały daleko poza jedną dziedzinę nauki. Z jednej strony, był genialnym chemikiem, z drugiej zaś – błyskawicznie podchwycił odkrycie promieni X, stając się ojcem polskiej radiologii. Ta wszechstronność świadczy o jego niezwykłym umyśle i pasji poznawczej.
Pomimo upływu lat, dziedzictwo Olszewskiego pozostaje żywe i aktualne. Skroplone gazy, które po raz pierwszy otrzymał w swojej krakowskiej pracowni, stały się podstawą niezliczonych zastosowań przemysłowych i medycznych. Jednocześnie, jego aparatura do skraplania gazów, której egzemplarze można oglądać w Muzeum UJ, stanowiła wzór dla laboratoriów na całym świecie.
Choć ostatecznie nie otrzymał Nagrody Nobla, mimo kilkukrotnych nominacji, jego nazwisko na zawsze zapisało się w panteonie światowej nauki. Bezsprzecznie, Karol Olszewski był człowiekiem, który wyprzedził swoją epokę, a jego odkrycia nadal stanowią fundament współczesnych technologii.
Zatem patrząc na życie tego wielkiego uczonego, możesz dostrzec nie tylko historię naukowych przełomów, ale również opowieść o człowieku bezgranicznie oddanym nauce – do tego stopnia, że nawet w obliczu własnej śmierci zachował badawczy umysł, dokumentując jej objawy. To właśnie takie postaci jak Olszewski przypominają nam o potędze polskiej myśli naukowej i jej znaczącym wkładzie w rozwój światowej cywilizacji.
FAQs
1. Jakie było pochodzenie Karola Olszewskiego?
Karol Olszewski był synem ziemianina, który został zabity podczas rzezi galicyjskiej wkrótce po narodzinach Karola.
2. Jakie były najważniejsze osiągnięcia naukowe Karola Olszewskiego?
Karol Olszewski zasłynął przede wszystkim ze skroplenia tzw. gazów trwałych. Wraz z Zygmuntem Wróblewskim w 1883 roku po raz pierwszy na świecie skroplił tlen (5 kwietnia), azot (13 kwietnia) i tlenek węgla. Później samodzielnie skroplił wodór w stanie dynamicznym oraz argon. Był również pionierem polskiej radiologii, wykonując pierwsze w kraju zdjęcia rentgenowskie.
3. Jak metoda opracowana przez Olszewskiego i Wróblewskiego przyczyniła się do rozwoju nauki?
Kaskadowa metoda skraplania gazów, opracowana przez Olszewskiego i Wróblewskiego, umożliwiła osiąganie ekstremalnie niskich temperatur, niedostępnych wcześniejszymi metodami. Dzięki temu położyli oni podwaliny pod nową dziedzinę nauki – kriogenikę, która znalazła szerokie zastosowanie w badaniach kosmicznych, biologii i medycynie.
4. Jakie praktyczne zastosowania mają obecnie skroplone gazy odkryte przez Olszewskiego?
Skroplone gazy, takie jak tlen i azot, mają obecnie liczne zastosowania praktyczne. Ciekły tlen jest używany jako utleniacz w silnikach rakietowych, natomiast ciekły azot znajduje zastosowanie w krioterapii, kriochirurgii, bankach spermy oraz przemyśle spożywczym.
5. Czym wyróżniał się Kraków dzięki badaniom Olszewskiego i Wróblewskiego?
Dzięki badaniom Olszewskiego i Wróblewskiego, Kraków był jednym z niewielu ośrodków europejskich, w których osiągano temperatury poniżej –100 stopni Celsjusza.
6. Jaki wkład wniósł Karol Olszewski w rozwój radiologii w Polsce?
Karol Olszewski był pierwszą osobą w Polsce, która wykonała zdjęcie rentgenowskie – zrobił to wspólnie z prof. Alfredem Obalińskim, wykonując pierwsze na ziemiach polskich kliniczne zdjęcie rentgenowskie w 1896 roku.
7. Jakie osiągnięcie w dziedzinie niskich temperatur zrealizował Olszewski w 1890 roku?
W 1890 roku skonstruował aparaturę do skraplania gazów pozwalającą na wylewanie skroplonego gazu i przez pewien czas osiągał najniższą na świecie temperaturę (-225°C).
8. Jakie gazy skroplił Olszewski na prośbę W. Ramsaya?
Na prośbę odkrywcy argonu i helu – W. Ramsaya – Olszewski skroplił i zestalił argon (1895) oraz próbował skroplić hel (1896 i ponownie w 1906).
9. Jaki pionierski przyrząd pomiarowy skonstruował Olszewski w 1896 roku?
Olszewski skonstruował jeden z pierwszych na świecie termometrów helowych w 1896 roku.
10. Jak popularne były aparaty skonstruowane przez Olszewskiego?
Konstruowane przez Olszewskiego aparaty do skraplania powietrza i wodoru były nabywane przez wiele laboratoriów w Europie i USA.
11. Czy Karol Olszewski otrzymał Nagrodę Nobla za swoje odkrycia?
Mimo że Karol Olszewski był dwukrotnie nominowany do Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki (1904 i 1913) oraz raz w dziedzinie chemii (1913), ostatecznie nie otrzymał tego wyróżnienia. Jednak jego wkład w naukę jest powszechnie uznawany za osiągnięcie na miarę Nagrody Nobla.
12. Jak wyglądało życie osobiste Karola Olszewskiego?
Pomimo międzynarodowej sławy, Olszewski nigdy nie założył rodziny – nauka bez reszty wypełniała jego życie.
13. Co Olszewski zapisał w swoim testamencie?
W testamencie zapisał 140 tysięcy koron na popieranie badań w dziedzinie niskich temperatur.
14. Jakimi odznaczeniami został uhonorowany Karol Olszewski?
Został uhonorowany orderem Żelaznej Korony II klasy, tytułem radcy dworu, nagrodą im. ks. Lubomirskich przyznaną przez Akademię Umiejętności i złotym medalem im. J. Śniadeckiego.
15. Jak upamiętniono dokonania Karola Olszewskiego?
Dokonania Karola Olszewskiego zostały upamiętnione na wiele sposobów. W Collegium Maius Uniwersytetu Jagiellońskiego znajduje się sala jego imienia z wyposażeniem jego pracowni naukowej. Jego prochy spoczywają w Panteonie Narodowym w Krakowie, a jego imieniem nazwano ulice w wielu polskich miastach. Ponadto, jego aparatura do skraplania gazów jest eksponowana w muzeum UJ jako jeden z najstarszych tego typu obiektów w Europie.
16. Ochrona radiologiczna pacjenta – Czy Karol Olszewski miał jej świadomość?
Karol Olszewski prawdopodobnie nie miał świadomości ochrony radiologicznej pacjenta w dzisiejszym rozumieniu tego terminu. W czasach pionierskich badań rentgenowskich (1896 rok) nie znano jeszcze szkodliwych skutków promieniowania jonizującego. Pierwsze zdjęcie rentgenowskie wykonane przez Olszewskiego trwało około 75 minut, co z dzisiejszej perspektywy stanowiło ogromną dawkę promieniowania. Ręka badanego była “za pomocą opasek z blachy przyśrubowana do stołu” – chodziło jedynie o unieruchomienie, a nie o ochronę przed promieniowaniem. Świadomość szkodliwości promieniowania rentgenowskiego rozwijała się stopniowo w kolejnych latach po odkryciu promieni X.