Aparaty do radioterapii powierzchniowej i ortowoltowej, generujące wiązki promieniowania z zakresu energetycznego ~20-500 kV, są powszechnie używane w radioterapii zmian nowotworowych i nienowotworowych, np.: przerzutów do kości / płytko położonych węzłów chłonnych, złośliwych i łagodnych zmian powierzchniowych, takich jak rak podstawnokomórkowy, rak płaskonabłonkowy, keloidów, bliznowców, schorzeń dermatologicznych, w tym łuszczycy, przykurczu Dupuytrena, ginekomastii (efekt uboczny terapii hormonalnej raka prostaty), choroby Peyroniego, czerniaka Kaposiego, zaburzeń zapalnych, chorób zwyrodnieniowych, zaburzeń przerostowych i przerzutów do kości.
W Polsce zaprzestano używania aparatów do rentgenoterapii około 20 lat temu, ale w pozostałej części Europy dalej znajdują one swoje zastosowanie, a nawet wzrosło ponownie zainteresowanie leczeniem radioterapią powierzchniową i ortowoltową.
Aktualnie produkowane aparaty do rentgenoterapii przy przyjętych rozwiązaniach są zaopatrzone w wielopoziomowy system wewnętrznego nadzoru dozymetrycznego (tory dozymetryczne), kodowane akcesoria (tubusy i filtry), ustawienia parametrów w nomenklaturze przyjętej dla akceleratorów terapeutycznych (dawka ekspozycji wyrażona w MU) i możliwości operowania tymi ustawieniami przy pomocy softwaru wspierającego pracę kliniczną i dozymetryczną.
Ze względu na powrót zainteresowania tą modalnością terapeutyczną organizacje profesjonalistów (IAEA, AAPM, IPEM) zweryfikowały procedury dozymetryczne. Protokoły pomiarowe ewoluowały od obowiązującej metody pomiaru w powietrzu z uwzględnieniem współczynników rozpraszania dla energii 40-150 kV (ICRU nr 23/1973), do użycia środowiska fantomowego dla energii 150-300 kV (BJR Supplement 10/1961). W 1987 roku IAEA zaleciła dwa różne formalizmy dla fotonów o niskiej i średniej energii, chociaż zakresy jakości wiązki były nieco inne: niski 10-100 kV, średni 100-300 kV. Współczynniki rozproszenia wstecznego uzyskano z obliczeń Monte Carlo. W 2005 roku IPEMB opublikowało dodatek do zasad dozymetrii do 300 kV, uzupełniając współczynniki korekcyjne, zasady pomiaru dla warunków fantomowych i dozymetrii względnej. Ostatnie zasady dozymetrii dla promieniowania kV zostały opublikowane w TRS 398 (IAEA) (2006 r. oraz rev1 – 2024, w której uwzględniono standardy dozymetryczne dla pomiarów w wodzie) z otrzymaniem podziału na dwa zakresy (niski – do 100 kV i średni – od 80 kV).
Praktyczne aspekty zastosowania klinicznego
Aparaty do terapii kilowoltowej posiadają obrotową głowicę (możliwość obrotu przy wielu stopniach swobody w szerokim zakresie kąta bryłowego) i konstrukcji zawieszenia sufitowego. Pacjent może przyjąć dowolną pozycję podczas ekspozycji, aby zapewnić maksymalny komfort leczenia. W przypadku leczenia zmian powierzchniowych i leczenia ortowoltowego maksymalna dawka na powierzchni oraz relatywnie wysoki LET (w stosunku do energii MV) są podstawowymi determinantami wyboru tej modalności leczenia.
W warunkach klinicznych rentgenoterapię dzieli się na cztery zakresy energetyczne: – promieniowanie Grentza – zakres energii 10 do 20 kV, które są stosowane w niektórych ośrodkach (głównie w Europie); – terapia kontaktowa – zakres energii do 50 kV, krótka odległość powierzchnia – źródło (SSD), często mniej niż 5 cm; – terapia powierzchniowa; zakres energii 50 do 150 kV, z typowymi wartościami HVL w zakresie od 1 do 8 mmAl, SSD jest zwykle od 10 do 30 cm. Charakterystyka wiązki o takich energiach rentgenowskich pozwala na leczenie zmian do 5 mm głębokości; – terapia ortowoltowa – zakres energii 150 do 300 kV z SSD około 50 cm. Charakterystyki wiązki takich energii promieniowania rentgenowskiego są odpowiednie do leczenia ustalonego na głębokości, dostarczając 90% dawki do około 2 cm od powierzchni skóry.
Stosowanie technik kilowotowych w praktyce klinicznej zmniejsza obciążenie aparatów radioterapeutycznych typu LINAC, przy niższych kosztach używania i konserwacji.
Zapewniają proste leczenie dzięki prostemu oprogramowaniu do przygotowywania i planowania leczenia.
Małe rozmiary urządzenia i zastosowanie niskich energii powoduje, że pomieszczenie może być relatywnie niewielkie i/lub dzielone z inną modalnością, np. może być umieszczone w tym samym pomieszczeniu, co HDR lub symulator. Ponadto dopuszczenie urządzenia do terapii kilowoltowej do użytku klinicznego, a potem kontrola jakości urządzenia nie wymaga takiego nakładu pracy, jak w przypadku akceleratora. Eliminuje to w dużej mierze konieczność stosowania wiązek elektronowych na akceleratorze i przygotowywania indywidulanych wylewek dla pacjentów leczonych z tytułu zmian skórnych i powierzchniowych. Szeroka gama aplikatorów (cylindrycznych i kwadratowych/prostokątnych) o różnych rozmiarach (od 1,5 cm do 20 × 20 cm) pozwala na zredukowanie zabiegów, w przypadku których wymagane jest wykonanie dodatkowych osłon ołowianych. Grubość blachy ołowianej zależy od energii wiązki promieniowania, np. 1,5 mm wystarcza dla 80-150 kV (typowa grubość blachy ołowianej wynosi od 1 do 3 mm). Codzienna kontrola jakości jest prosta i szybka do przeprowadzania. Relatywnie prosta dozymetria dla testów dopuszczających do użytku klinicznego (zwykle około 2-3 tygodni na uruchomienie) i rutynowej kontroli jakości również pozwala na zoptymalizowanie procesów radioterapeutycznych w ośrodku. Interfejs dla fizyków dostarczany ze wszystkimi systemami umożliwia kalibrację kombinacji filtrów i aplikatorów, a także uwzględnia zmiany ciśnieniowo-temperaturowe dla dozymetrii absolutnej.
Aplikatory
Aplikatory aparatów do kilowoltowej radioterapii wykonane są ze stali nierdzewnej lub miedzi z przezroczystą końcówką z pleksiglasu® (Lucite) lub są otwarte w zależności od stosowanych energii oraz rodzaju stosowanej terapii (położone powierzchniowo zmiany, terapia paliatywna kości, zmiany degeneracyjne stawów itd.). Długie aplikatory FSD (SSD = 30 cm lub 50 cm) stosuje się z wiązkami promieniowania rentgenowskiego o średniej i wyższej energii i są aplikatorami zamkniętymi. Na ich końcu stosuje się płytkę pleksiglasową (zmniejszenie zanieczyszczenia wiązki elektronami o niskiej energii). Aplikatory o niskiej energii są otwarte i stosowane przy terapiach wymagających niskiej energii promieniowania X. Ścianki aplikatora działają jak układ kolimujący i zmniejszają rozproszenie, zapewniając ostry półcień. Aplikatory w radioterapii kilowoltowej wyznaczają pole zabiegowe.
Osłony
W radioterapii kilowoltowej osłony wykonywane są z blach ołowianych i służą ograniczeniu pola promieniowania, dopasowując je do pola leczenia i ochrony otaczających struktur. Leczone zmiany o nieregularnych kształtach wymagają wykonania indywidualnych osłon z blachy ołowianej. Grubość blachy zależy od energii wiązki (zwykle: 1,5-3,0 mm).
PTV/CTV/GTV
Obszar/objętość zmiany, definiowany dla potrzeb terapeutycznych, wyznacza się zgodnie z wielkością guza/zmiany (GTV), która jest obrazowana, określana palpacyjnie lub wizualnie. Planowana wielkość targetu (PTV) jest reprezentacją GTV wraz z marginesem umożliwiającym uwzględnienie choroby mikroskopowej i dokładności realizacji sesji radioterapeutycznej. Wszyscy pacjenci ze zmianami skórnymi są badani przy dodatkowym oświetleniu z lupą, aby określić granice guza/zmiany. Następnie wyznaczany jest obszar kwalifikowany do leczenia radioterapeutycznego, np.:
– rak płaskonabłonkowy (SCC); PTV = GTV + 1 cm marginesu wokół zmiany i minimalna głębokość (5 mm) w zależności od oceny klinicznej,
– rak podstawnokomórkowy (BCC); PTV = GTV + 5 mm marginesu w bok (10 mm, jeśli morfotycznie zmiana jest duża lub źle zdefiniowana) i 5 mm głębokości. Jeśli zmiana dotyczy tylko komórek skóry, to 2,5-milimetrowy margines głębokości jest wystarczający.
Energia/modalność
W planowaniu leczenia w rentgenoterapii należy zapewnić „pokrycie” PTV 90% izodozą, zarówno w kierunku poprzecznym, jak i na głębokości. Dobór energii jest determinowany wymaganą głębokością, miejscem, wielkością zmiany i dostępnością leczonego miejsca. W planowaniu leczenia należy uwzględnić warunki obecności rozproszenia bocznego elektronów w pobliżu oczu. Przy wyborze energii terapeutycznych nie należy stosować powierzchniowych energii promieniowania nad chrząstkami i kośćmi ze względu na ryzyko radionekrozy.
Niskoenergetyczne wiązki promieniowania X (< 150 keV) pozwalają na dostarczenie prawie 100% dawki do skóry i dlatego nie wymagają nakładania materiału build-up’u przy leczeniu zmian powierzchniowych lub znajdujących się blisko skóry. Dawka terapeutyczna przypisywana jest do Dmax/Dskora, a jej wartość oraz frakcjonowanie zależą od wielkości zmiany, wyniku badania histologicznego i oceny klinicznej.
Zastosowania kliniczne
Zastosowanie rentgenoterapii w leczeniu raka skóry jest zalecane w następujących przypadkach:
– w leczeniu, które wymaga chirurgii rekonstrukcyjnej w wysoko sensytywnych i trudno dostępnych miejscach, np.: nasada nosa, górna i dolna powieka, wargi i uszkodzenia obejmujące spoidło ust, bruzdy nosowo-wargowe, obszary uszu i uszy,
– leczenie dużych zmian powierzchniowych,
– leczenie starszych pacjentów,
– leczenie pacjentów, którzy odmawiają lub nie mogą być poddani operacji (np. uczulenie na znieczulenie),
– przy dużym wymaganym marginesie cięcia w zabiegach chirurgicznych i ryzyku niekompletnego chirurgicznego usunięcia zmiany.
Zastosowanie rentgenoterapii w nowotworach skóry może być ograniczone, gdy występują:
– efekty uboczne po poprzednich „oparzeniach” radioterapeutycznych, efekty uboczne po poprzedniej radioterapii,
– przesuszenie tkanki skóry w wyniku leczenia sterydowego,
– obszary niewydolności naczyniowej i krążenia,
– obszar bliski trzeciej górnej powieki,
– skóra pleców pokrywająca kręgosłup (obszar napiętej/mocno naciągniętej skóry, co może prowadzić do upośledzenia i późniejszej martwicy skóry),
– skóra pokrywająca goleń i kostkę (napięta skóra z osłabionym procesem gojenia lub z zaburzeniami tego procesu),
– pacjenci z ataksją, teleangiektazją, skórą pergaminową i barwnikową,
– pacjenci młodsi niż 50 lat.
Niekorzystna w leczeniu zmian nowotworowych i nienowotworowych skóry przy użyciu energii kilowoltowej promieniowania jonizującego jest zwiększona absorpcja w kościach lub chrząstkach. Jest to jednak efekt pożądany w opiece paliatywnej i leczeniu przeciwbólowym w przerzutach do kości.
Zmiany dermatologiczne
Promieniowanie Grenza (lub promieniowanie Bucky’ego) to promieniowanie rentgenowskie o niskiej energii (10-20 kV), zwykle pochłaniane w pierwszych 2 mm skóry. Promieniowanie Grenza jest stosowane przez dermatologów od 1920 roku w leczeniu różnych chorób skóry, w tym:
1. Egzema lub zapalenie skóry: odnosi się do długotrwałego obszaru drażliwego. Często jest ciemniejsza niż otaczająca go skóra, pogrubiona (liszajowata) i mocno „porysowana”.
2. Liszaj płaski: dość powszechna (0,2-1% populacji na całym świecie), swędząca, niezakaźna wysypka, która zwykle występuje u dorosłych w wieku powyżej 40 lat.
3. Liszaj pospolity: zlokalizowany obszar przewlekłej, pogrubionej egzemy/zapalenia skóry. Może być jedna lub wiele zmian (neurodermity).
4. Łuszczyca: choroba skóry, która powoduje powstawanie plam na skórze ze srebrzystymi łuskami oraz czerwonymi i łuszczącymi się obszarami, które mogą być swędzące, obolałe, a czasem bolesne.
Leczenie schorzeń dermatologicznych przy użyciu niskoenergetycznego promieniowania X może być stosowane w przypadkach, w których inne metody leczenia nie przyniosły skutku (kremy do stosowania miejscowego).
Technika i przykładowe schematy dawkowania i frakcjonowania:
W przypadku leczenia zmian dermatologicznych nie jest wymagany margines kliniczny. Pole musi być wystarczająco duże, aby pokryć obszar dotknięty zmianą chorobową:
1. Łuszczyca: 1,0-1,5 Gy na frakcje, raz w tygodniu, 3-4 tygodnie, 3-4 Gy dawki całkowitej.
2. Przewlekła egzema/zapalenie skóry: 1,0-1,5 Gy na frakcje, raz w tygodniu, 3-4 tygodnie, 3-4 Gy dawki całkowitej.
Choroba Bowena ( studium przypadku)
Technika, dawkowanie i frakcjonowanie:
- Energia: 80 kV
Leczenie prowadzono w dwóch etapach:
- 5 Gy w 2 sesjach tygodniowo przez 2 tygodnie (całkowita dawka 20 Gy)
- 3 Gy dziennie w 7 sesjach do dawki całkowitej 21 Gy
Leczenie: Po podaniu znieczulenia miejscowego na rogówkę umieszczono terapeutyczną soczewkę kontaktową. Następnie powieki były utrzymywane, otwarte za pomocą blefarostatu. Nad blefarostatem umieszczono 1-milimetrową płytkę ołowianą z okienkiem.
Nowotwory skóry
Najczęstszym nowotworem raka skóry jest nieczerniakowy rak skóry – 96% (NMSC). Czerniak skóry (MSK) stanowi 4%. W przypadku NMSC – 65% stanowi rak bazyleatokomórkowy (BCC). 30% to rak płaskonabłonkowy (SCC). Pozostałe 5% to rzadziej występujące nowotwory skóry: rak z komórek Merkla, chłoniak skóry, mięsak Kaposiego.
NMSC
Rak podstawnokomórkowy (BCC) jest najczęściej występującym nowotworem skóry. Jest nowotworem powoli proliferującym, cyklicznie krwawiącym, często występuje w strefie głowy. Leczenie tego nowotworu jest bardzo skuteczne i może osiągnąć 10-letnie wskaźniki kontroli na poziomie 93-95% (niskie ryzyko < 2 cm).
Rak płaskonabłonkowy (SCC) jest drugim pod względem częstości występowania nowotworem skóry po BCC (20% NMSC w okolicy głowy i szyi). Charakteryzuje się szybkim wzrostem, występuje w postaci krwawiącego wrzodu i jest bolesny, zwykle grubość/głębokość inwazji to 4 mm. Radioterapia jest bardzo skuteczna i może osiągnąć wskaźnik wyleczenia 90% (niskie ryzyko: < 2 cm)
Przykładowa technika oraz schematy dawkowania i frakcjonowania: BCC + SCC
Dobór energii promieniowania jonizującego zależy od wielkości, objętości i grubości zmiany:
1. < grubości 5 mm = 80-120 kV
2. 5 mm – < 1 cm = 100-150 kV
3. > 1-2 cm = 150-300 kV lub elektrony
4. PTV powinno być pokryte 90% izodozą, zarówno z boku, jak i na głębokości
5. Marginesy: dobrze zdefiniowane BCC = 0,5 cm
6. Marginesy: słabo zdefiniowane BCC i SCC = 1 cm
7. Dawkowanie (UK): 45 Gy in 10 # daily over 2 weeks, 40.5 Gy in 9 # over 2-3 weeks (najpopularniesze), 55 Gy in 20 # daily over 4 weeks, 60 Gy in 30# daily over 6 weeks, 18-20 Gy single # (wg RCR guideline).
Mięsak Kaposiego
Rzadki rodzaj nowotworu, który atakuje skórę, jamę ustną, a czasami narządy wewnętrzne. Rozróżniane są 4 typy: klasyczny, związany z AIDS, endemiczny/afrykański i związany z przeszczepami. Mięsak Kaposiego jest wywoływany przez wirusa HHV-8, czasami nazywanego „wirusem opryszczki związanym z mięsakiem Kaposiego” (KSHV). KSHV może powodować rozwój zmian u osób, które mają osłabiony układ odpornościowy, tj. są zakażone wirusem HIV lub przyjmują leki immunosupresyjne po przeszczepie narządu. Mięsak Kaposiego jest wrażliwy na promieniowanie i chemioterapię z dobrymi wskaźnikami odpowiedzi (70-95%).
Przykładowa technika oraz dawka i schemat frakcjonowania:
1. Margines 0,5-1 cm (PTV = GTV + 0,5-1 cm).
2. Dla pojedynczych lub małych zmian < 4 cm: 8 Gy jako pojedyncza frakcja lub jeśli występuje skupisko zmian lub pojedyncza zmiana > 4 cm: 12 Gy w 3 frakcjach podawanych co drugi dzień.
3. Energia 100 kV.
Lentigo Maligma
Lentigo Maligna jest specyficznym rodzajem czerniaka in situ, który występuje wokół mieszków włosowych na uszkodzonej przez słońce skórze głowy i szyi. Na ogół zmiana jest płaska, ma nieregularne obrzeża o różnym stopniu pigmentacji (często duże średnice 3-6 cm).
Przykładowa technika oraz dawka i schemat frakcjonowania:
- PTV = GTV + 1 cm margines boczny i 0,5 cm głęboki margines.
- 45 Gy w 10 frakcjach w ciągu 2 tygodni.
- Energia 60-120 kV.
Rak z komórek Merkla
Rak komórek Merkla jest agresywnym nowotworem neuroendokrynnym. Zwykle pojawia się jako pojedynczy, bezbolesny guzek na skórze wystawionej na działanie promieni słonecznych. Głównie dotyczy osób w podeszłym wieku (50% przypadków w wieku powyżej 75 lat), rasy kaukaskiej (98%). Jest stosunkowo wrażliwy na promieniowanie jonizujące.
Przykładowa technika oraz dawka i schemat frakcjonowania:
(* Zabieg chirurgiczny jest leczeniem z pierwszego wyboru):
- PTV = GTV + 3-5 cm w przypadku marginesów niewyciętych/zamkniętych.
- 40-60 Gy w ciągu 5-6 tygodni.
Międzybłoniak
Międzybłoniak jest rzadkim nowotworem złośliwym, który powstaje z komórek międzybłonka opłucnej (błony śluzowej płuc). Zazwyczaj jest związany z narażeniem na działanie azbestu. Początek rozwoju choroby jest zazwyczaj bardzo powolny, a pacjenci mogą wykazywać objawy po ponad 20 latach od ekspozycji. Radioterapia ortowoltowa jest stosowana w miejscu drenażu klatki piersiowej i/lub miejscu biopsji, aby zapobiec zagnieżdżeniu się komórek nowotworowych obecnych w odpływie płynu w bliźnie.
Zmiany nienowotworowe
Radioterapię przy użyciu energii kilowoltowych można również stosować w przypadku zmian i chorób o innym podłożu niż nowotworowy:
1. Nienowotworowy hiperproliferacyjny / szybki podział komórek / nadmierny patologiczny wzrost.
2. Choroby o podłożu zapalnym spowodowane nadmierną reakcją układu odpornościowego, „atakującego” komórki lub tkanki organizmu, powodując stany zapalne.
3. Zmiany zwyrodnieniowe.
4. Uszkodzenia i ograniczenia funkcjonalne organizmu.
Szacuje się, że 35 000 pacjentów w Wielkiej Brytanii może skorzystać z radioterapii w leczeniu zmian nienowotworowych. W Niemczech dotyczy to > 50 000 pacjentów rocznie leczonych za pomocą radioterapii kilowoltowej. Niezłośliwe wskazania do radioterapii stanowią około 10-30% wszystkich leczonych pacjentów w większości akademickich, publicznych i prywatnych ośrodków radioterapii.
Blizny Kleoidowe
Blizny keloidowe powstają w wyniku przerostu tkanki bliznowatej, która rozwija się wokół rany, takich jak cięcia po zabiegach chirurgicznych, oparzenia, trądzik lub mogą pojawić się samoistnie. Częściej występują u kobiet i zwykle znajdują się w górnej części ciała – głównie na twarzy, uszach i klatce piersiowej. Bliznowce wyrastają poza pierwotne brzegi blizny.
Przykładowa technika oraz dawka i schemat frakcjonowania:
1. Leczenie powinno nastąpić w ciągu 24 godzin po zabiegu, aby zapobiec natychmiastowemu tworzeniu się bliznowca.
2. PTV = cała blizna operacyjna wraz z miejscami szwów + 0,5 cm marginesu.
3. 6-8 Gy pojedyncza frakcja lub 12 Gy w 2 frakcjach w ciągu 7 dni (frakcja 2 po usunięciu szwów).
4. Zakres energii 60-100 kV.
Bolesne zaburzenia zwyrodnieniowo - zapalne
1. Łokieć tenisisty (zapalenie nadkłykcia bocznego) – stan, który powoduje ból na zewnątrz łokcia.
2. Ścięgno (ból stawów) – powoduje stan zapalny, tkliwość i ból w obszarach wokół stawu-ścięgna, więzadła i mięśni.
3. Periathritis Humeroscapularis – ból barku i ograniczenie funkcji, spowodowane różnymi zmianami zapalnymi i zwyrodnieniowymi w tkankach miękkich barku.
4. Ostroga piętowa (Achillodynie) – kostna narośl przyczepiona do kości piętowej (kości piętowej), która wrasta w łuk stopy.
5. Spondyloza lędźwiowa – termin zbiorczy określający choroby zapalne, które obejmują zarówno stawy, jak i miejsca, w których więzadła i ścięgna przyczepiają się do kości. Najczęstszą z tych chorób jest zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa.
6. Spondyloza deformacyjna – uogólniona choroba starzenia się, która jest wtórna do zwyrodnienia krążków międzykręgowych i która wpływa na trzon kręgów.
Objawowe zaburzenia funkcjonalne
1. Kostnienie heterotopowe – obecność kości w tkankach miękkich, w których kość normalnie nie istnieje, często występuje z powodu operacji wymiany stawu biodrowego. Powoduje ból i znaczną utratę mobilności.
2. Choroby zwyrodnieniowe układu kostnego.
Niska dawka radioterapeutyczna ma działanie hamujące stan zapalny, dlatego jest skuteczną opcją łagodzenia bólu. W bolesnych chorobach zwyrodnieniowych układu kostnego jest skuteczna u większości pacjentów, stanowiąc odpowiednią alternatywę dla metod nieinwazyjnych.
Przykładowa technika oraz dawka i schemat frakcjonowania (Niemcy):
Zapalenie rozcięgna podeszwowego, łokieć tenisisty, Periarthritis Humeroscapularis:
1. 0,5-1,0 Gy/ #, 2-3# na tydzień do dawki całkowitej 3-6 Gy.
Ginekomastia
Ginekomastia jest łagodną formą proliferacji tkanki gruczołowej piersi u mężczyzn. Bolesny, nienormalnie duży rozrost gruczołów sutkowych u mężczyzn jest wynikiem zaburzenia równowagi hormonalnej, np. jako efekt terapii hormonalnej raka prostaty. Radioterapia kilowoltowa jest stosowana w celu zapobiegania ginekomastii lub leczenia zawiązków piersi zmniejszających ból (mastodynia).
Przykładowa technika oraz dawka i schemat frakcjonowania:
1. 2. Nie jest wymagany margines kliniczny.
Profilaktyka: 8-10 Gy pojedyncza frakcja lub 12 Gy w 2 frakcjach.
3. Zakres energii 120-160 kV.
Leczenie paliatywne
Paliatywna radioterapia ma na celu łagodzenie miejscowych objawów zaawansowanej choroby i leczenia bólu. Leczenie paliatywne przy użyciu radioterapii stanowi znaczącą część terapii prowadzonych przy użyciu promieniowania jonizującego (15-20%). Aby uzyskać dobrą skuteczność leczenia paliatywnego, należy zastosować metody leczenia pozwalające na natychmiastowe złagodzenie objawów i minimalne obciążenia spowodowane leczeniem. Jest to możliwe przy stosowaniu prostych technik leczenia i ograniczonej liczbie frakcji.
Paliatywna radioterapia kilowoltowa:
1. Maksymalna dawka jest deponowana na powierzchni skóry, a dawka spada do 90% na kilku centymetrach głębokości w tkance.
2. Zwiększona absorpcja w kościach przy promieniowaniu rentgenowskim o niskiej energii może być wykorzystana w leczeniu bólu przerzutów do żeber / płytko położonych struktur kostnych.
3. Łatwość dopasowania położenia apa
Ból kości/przerzuty do kości
Radioterapia kilowoltowa jest wysoce skutecznym sposobem leczenia miejscowego bólu kości z przerzutami. Typowe obszary paliatywne obejmują „kości powierzchowne”, takie jak żebra i kręgosłup lędźwiowo-krzyżowy oraz mostek, obojczyk, łopatka i czaszka, które można bardzo skutecznie leczyć za pomocą energii ortowoltowej (250 do 300 kV).
Przykładowa technika oraz dawka i schemat frakcjonowania:
1. Rozmiar pola zależny od obszaru leczonego.
2. Mały obszar – pojedyncza frakcja 8 Gy lub 10 Gy #.
3. Większy obszar – 10 Gy w 3 # w ciągu 1 tygodnia do dawki całkowitej 30 Gy.
Podsumowanie
Powierzchniowa i ortowoltowa radioterapia jest metodą terapeutyczną dostępną od ponad 60 lat. Promieniowanie rentgenowskie stosowane w tym leczeniu jest bardzo skuteczną formą terapii leczenia nowotworów powierzchniowych, takich jak rak skóry, i niezłośliwych chorób skóry, np. bliznowców. Rentgenoterapia jest doskonała jako nieinwazyjna alternatywa dla chirurgii raka skóry w miejscach, takich jak fałdy nosa, powiek i uszu.
Prawdopodobnie liczba przypadków zakwalifikowanych do tych zabiegów wzrośnie ze względu na starzenie się społeczeństwa, a w konsekwencji wzrost częstości występowania tego typu nowotworów.
Jednocześnie przy relatywnie wysokim współczynniku LET w stosunku do terapii megawoltowej rentgenoterapia może stanowić skuteczniejszą i szybszą w efektach alternatywę leczenia przeciwbólowego w przerzutach do kości (zwłaszcza przy kompresyjnych złamaniach kręgosłupa).
Autor publikacji: Dominika Oborska-Kumaszyńska
Piśmiennictwo
1. D. Oborska-Kumaszyńska: Radioterapia powierzchniowa i ortowoltowa, Inżynier i Fizyk Medyczny, 3(4), 2014, 175-182.
2. J.L. Sánchez-Pérez, C. Fuentes-Sánchez, B. Acosta-Acosta: Conjunctival-corneal intraepithelial neoplasia (Bowen disease) treated with orthovoltage, Cornea, 30(4), 2011, 474-476, doi: 10.1097/ICO.0b013e3181dc816a.
3. V. Madan, J.T. Lear, R.-M. Szeimies: Non-melanoma skin cancer, Lancet, 375(9715), 2010, 673-685, doi: 10.1016/S0140-6736(09)-61196-X.
4. G. Fogarty, A. Hong, A. Economides, P. Guitera: Experience with Treating Lentigo Maligna with Definitive Radiotherapy, Dermatology Research and Practice, 17, 2018, 1-11, DOI:10.1155/2018/7439807.
5. D. Oborska-Kumaszyńska, O.Ch. Choi, S. Fazlic, A. Jaganathan, H. Weatherburn: Testy dopuszczające do użytkowania klinicznego aparatu RTG, stosowanego w terapii powierzchniowej, Inżynier i Fizyk Medyczny, 8(6), 2019, 423-431.
6. Recommendations for using radiotherapy for benign disease in the UK, RCR, 2023.
7. Radiotherapy dose fractionation, Fourth edition, RCR, 2024.
Radiation Research & eBt Therapy Equipment Company | Xstrahl (09.12.2024).
Niniejszy artykuł został opublikowany dzięki uprzejmości redakcji czasopisma Inżynier i Fizyk Medyczny. Serdeczne podziękowania kierujemy do redaktora Jacka Lewandowskiego za wyrażenie zgody na publikację.