Wprowadzenie
Badanie mammograficzne pozostaje złotym standardem wczesnego wykrywania raka piersi, który w Polsce dotyka rocznie ponad 20 000 kobiet. Jakość wykonania tego badania bezpośrednio wpływa na skuteczność diagnostyki, dlatego rola technika radiologii jest kluczowa w całym procesie.
W tym przewodniku omówimy kompleksowo, jak wygląda badanie mammograficzne i na czym polega badanie mammograficzne w praktyce. Przedstawimy, jak wykonać mammografię krok po kroku, skupiając się na pozycjonowaniu w mammografii – CC, MLO, kontroli jakości oraz dowiemy się nieco więcej o BI-RADS. Dodatkowo omówimy protokoły zgodne z aktualnymi standardami 2026, ochronę radiologiczną oraz przypadki specjalne wymagające szczególnej uwagi technicznej.
Podstawy teoretyczne mammografii przesiewowej
Fizyka mammografii i energia promieniowania
Mammografia wykorzystuje promieniowanie rentgenowskie o niskiej energii do obrazowania tkanek piersi. Specyfika tego badania polega na zdolności uwidocznienia subtelnych różnic w gęstości tkanek, co jest możliwe dzięki precyzyjnemu doborowi parametrów fizycznych ekspozycji.
Promieniowanie stosowane w mammografii charakteryzuje się energią w zakresie 25-32 kV, co pozwala na optymalne przenikanie przez tkanki miękkie przy zachowaniu wysokiego kontrastu obrazu. Tkanka tłuszczowa przepuszcza promienie rentgenowskie niemal całkowicie, dlatego na mammogramie przedstawia się jako ciemnoszara lub czarna. Z kolei zwapnienia oraz struktury gęste, w tym mikrozwapnienia będące wczesnym objawem raka piersi, silnie absorbują promieniowanie i prezentują się jako białe obszary na obrazie [1].
Kompresja piersi podczas badania pełni kilka kluczowych funkcji fizycznych. Zmniejsza grubość tkanki, przez którą musi przejść wiązka promieniowania, co bezpośrednio redukuje dawkę ekspozycji. Dodatkowo unieruchamia pierś, eliminując artefakty ruchowe, oraz wyrównuje grubość tkanki w całym obszarze badania, poprawiając jednorodność obrazu.
Dawka promieniowania w mammografii jest stosunkowo niska. Według specjalistów z Narodowego Instytutu Onkologii, podczas jednego badania mammograficznego kobieta otrzymuje około jednej szóstej rocznej dawki promieniowania pochodzącej z naturalnego tła środowiskowego [1]. Porównując z innymi badaniami rentgenowskimi, pojedyncza mammografia to około 0,4 mSv, podczas gdy prześwietlenie klatki piersiowej to 0,1 mSv [1].
Rodzaje technologii mammograficznych
W ostatnich latach mammografia cyfrowa skutecznie wypiera technologię analogową, oferując znaczące przewagi w postaci możliwości cyfrowego przetwarzania obrazu oraz archiwizacji w systemach PACS [1]. Mammografia cyfrowa dzieli się na dwie główne kategorie: CR (Computed Radiography) oraz DR (Digital Radiography), różniące się systemem rejestracji obrazu.
Tomosynteza, określana potocznie jako mammografia 3D, stanowi przełom w diagnostyce piersi. Podczas tego badania górna część aparatu mammograficznego wykonuje ruch obrotowy wokół uciśniętej piersi, rejestrując kilkadziesiąt obrazów z różnych perspektyw pod różnymi kątami [1]. Te zdjęcia są następnie przetwarzane komputerowo, tworząc serię cienkich, warstwowych obrazów o grubości około 1 mm, które lekarz może przeglądać jak stos przezroczy [2].
Główną zaletą tomosyntezy jest eliminacja nakładania się struktur tkankowych, co znacząco poprawia wykrywalność zmian nowotworowych, szczególnie w przypadku gęstej tkanki gruczołowej piersi [2]. Badania kliniczne wykazują, że zastosowanie tomosyntezy może zwiększyć czułość diagnostyczną o 10-30% w porównaniu do standardowej mammografii 2D [2]. Metoda ta skutecznie zmniejsza również liczbę wyników fałszywie dodatnich, redukując niepotrzebny stres pacjentek i dodatkowe procedury diagnostyczne [1].
Co istotne, dawka promieniowania podczas tomosyntezy jest porównywalna lub nawet nieznacznie niższa niż w przypadku klasycznej mammografii cyfrowej, dzięki zastosowaniu nowoczesnych protokołów łączących tomosyntezę z syntezowanymi obrazami 2D [2]. Badanie pozostaje więc równie bezpieczne dla pacjentki, oferując jednocześnie zwiększone możliwości diagnostyczne [1].
Badanie mammograficzne – wskazania
Mammografia znajduje zastosowanie zarówno jako badanie przesiewowe, jak i diagnostyczne. Mammografia przesiewowa polega na poszukiwaniu choroby w populacji zdrowej, bez objawów, w celu wykrycia schorzenia na bardzo wczesnym etapie rozwoju [1]. Metoda ta charakteryzuje się czułością na poziomie 80-95% zależnie od struktury piersi [1].
W Polsce od 2006 roku realizowany jest Populacyjny Program Wczesnego Wykrywania Raka Piersi, obejmujący kobiety w wieku 50-69 lat. Kobiety, które nie chorowały wcześniej na raka piersi, powinny poddawać się badaniu co 2 lata [1]. Zgodnie z prognozami, taki model skriningu może w dłuższej perspektywie prowadzić do 20% redukcji umieralności w grupie docelowej [1].
Mammografia przesiewowa wykonywana regularnie co 2 lata u zdrowych kobiet w przedziale wiekowym 50-69 lat jest rekomendowanym badaniem w kierunku raka piersi [1]. Udowodniono, że skrining z wykorzystaniem mammografii wpływa na zmniejszenie umieralności z powodu raka piersi w grupie kobiet objętej badaniami o 30-35% [1].
Pierwszą mammografię zaleca się wykonać między 40. a 50. rokiem życia [1]. U osób poniżej 40. roku życia, ze względu na przewagę tkanki gruczołowej w piersiach, metodą z wyboru jest ultrasonografia [1]. Natomiast po 50. roku życia, gdy ryzyko raka piersi znacząco wzrasta, mammografia powinna być wykonywana raz do roku [1].
W przypadku kobiet z rodzinnym występowaniem raka piersi, szczególnie nosicielek mutacji w genach BRCA1 i BRCA2, zaleca się wykonywanie rezonansu magnetycznego piersi co rok, naprzemiennie (co 6 miesięcy) z badaniem mammograficznym, począwszy od 10 lat przed najwcześniejszym zachorowaniem na raka piersi w rodzinie [1].
Protokoły i standardy badania mammograficznego 2026
Aktualne wytyczne i regulacje prawne
Standardy wykonywania badań mammograficznych w 2026 roku reguluje kilka kluczowych dokumentów. Populacyjny Program Wczesnego Wykrywania Raka Piersi obejmuje kobiety w wieku 50-69 lat, które nie chorowały wcześniej na raka piersi i powinny wykonywać badanie co 2 lata [3]. W szczególnych przypadkach, po 12 miesiącach mogą powtórzyć badanie kobiety z rodzinnym występowaniem mutacji genowej BRCA1 lub BRCA2, oraz te, u których najbliższa członkini rodziny miała raka piersi [3].
Zgodnie z zaleceniami European Society of Breast Imaging (EUSOBI), należy stosować w pierwszym rzędzie mammografię cyfrową z tomosyntezą zamiast mammografii analogowej [3]. Przynosi to mniejszą dawkę promieni X, lepszą jakość obrazów oraz możliwość cyfrowej archiwizacji danych [3]. Wynik badania oceniany jest przez dwóch niezależnych lekarzy radiologów, a w przypadku rozbieżności ostateczne rozpoznanie stawia trzeci lekarz [4]. Dokument z wynikiem powinien zostać wydany w ciągu 15 dni roboczych od wykonania badania [4].
Projekcja CC – pozycjonowanie krok po kroku
Projekcja kranio-kaudalna stanowi uzupełnienie projekcji skośnej i wymaga precyzyjnego dostosowania wysokości stolika z kasetą do wzrostu pacjentki [1]. Wysokość stołu podpierającego pierś najlepiej określić patrząc na niego od przyśrodkowej części piersi. Brzeg stolika powinien znajdować się na wysokości fałdu podsutkowego [1][2].
Zdjęcia CC muszą być wykonane symetrycznie, w przeciwnym razie nieprawidłowe ustawienie stolika może doprowadzić do pominięcia raka [2]. Dowodem na objęcie badaniem całej piersi jest ta sama odległość pomiędzy mięśniem piersiowym a brodawką na zdjęciu skośnym i CC [1][2]. Kąt pomiaru pomiędzy mięśniem piersiowym a linią mięsień piersiowy-brodawka powinien być prosty – 90º [2].
Podczas projekcji CC ważne jest usunięcie wszystkich przyczyn powstawania artefaktów, takich jak ramiona czy fałdy skóry [1]. Brodawka sutkowa powinna być widoczna przynajmniej w jednej projekcji [2]. Prawidłowa kompresja wymaga stopniowego zwiększania siły nacisku, aż pierś będzie całkowicie unieruchomiona [1].
Projekcja MLO – technika wykonania
Projekcja skośna przyśrodkowo-boczna jest podstawową projekcją służącą do oceny gruczołu piersiowego [1]. Kąt lampy powinien być ustawiony w zakresie od 40 do 60 stopni w zależności od budowy pacjentki [1][2]. Dla kobiet niskich i krępych kąt jest niższy, bardziej poziomy, natomiast dla kobiet wyższych i szczupłych większy, zbliżony do 60 stopni [1][2].
Stolik z kasetą należy ustawić równolegle do mięśnia piersiowego i do linii pachowej przedniej [2]. Róg kasety umieszcza się niezbyt głęboko w dole pachowym, co umożliwia lepsze odciągnięcie gruczołu piersiowego od ściany klatki piersiowej i jest mniej bolesne [2]. Górną krawędź stolika podtrzymującego kasetę ustawia się na poziomie ramienia, a barki powinny znajdować się na jednakowej wysokości [2].
Prawidłowa projekcja skośna uwidacznia cały gruczoł piersiowy, mięsień piersiowy sięgający do poziomu brodawki sutkowej, fałd podsutkowy oraz wyprojektowaną brodawkę sutkową [1][2]. Z kolei podstawowymi aspektami uzyskania wysokiej jakości zdjęć w projekcji MLO są wysokość stołu podpierającego pierś, zastosowany kąt, uniesienie piersi do przodu i do góry oraz rozłożenie i kompresja piersi bez zagięć i fałdów skórnych [2].
Projekcje dodatkowe i specjalne
Najważniejsze projekcje dodatkowe obejmują zdjęcie celowane i powiększone, projekcję boczną przyśrodkowo-boczną lub boczno-przyśrodkową, rozszerzoną projekcję kranio-kaudalną oraz projekcję zrotowaną [1][2]. Rzadziej stosowane to projekcja styczna, dolinowa, Kleopatry, kaudo-kranialna oraz badanie mammograficzne kobiet z wszczepionymi implantami [1][2].
Zdjęcia powiększone poprawiają rozdzielczość, dzięki czemu małe zmiany są lepiej widoczne i łatwiejsze w ocenie [2]. Zasada polega na zwiększeniu odległości pomiędzy piersią i stolikiem przy zastosowaniu powiększenia 1,5-2-krotnego oraz mikroogniska 0,1 mm [2]. Należy pamiętać, że zdjęcia powiększone wymagają większej dawki promieniowania, dlatego wskazane jest zastosowanie punktowego ucisku [2].
Parametry techniczne badania
Parametry techniczne aparatury mammograficznej w 2026 roku muszą spełniać ściśle określone wymagania. Generator wysokiej częstotliwości powinien zapewniać zakres napięcia 25-31 kV z możliwością regulacji co 1 kV [4][5]. Automatyczna kontrola ekspozycji (AEC) steruje wartością obciążenia prądowo-czasowego, zapewniając optymalną jakość obrazu [4].
Siła kompresji powinna wynosić 13-20 kg (130-200 N) [1][2][4]. Prawidłowy ucisk jest niezbędny, gdyż zmniejsza promieniowanie rozproszone, poprawia kontrast obrazu, zmniejsza grubość piersi, obniża dawkę promieniowania oraz zmniejsza rozmazanie obrazu wywołane poruszeniem [1][2]. Maksymalna wartość siły kompresji powinna zawierać się w granicach 130 N do 200 N, a różnica między nominalną a zmierzoną wartością nie powinna przekraczać 2 kg [5].
Współczesne mammografy cyfrowe wyposażone są w detektor o wymiarach minimum 23 cm x 29 cm z rozmiarem piksela maksymalnie 100 µm oraz zakresem dynamiki detektora minimum 12 bit [5]. Czas pomiędzy ekspozycjami diagnostycznymi nie powinien przekraczać 25 sekund, a czas między zakończeniem ekspozycji a wyświetleniem obrazu na monitorze maksymalnie 15 sekund [5].
Jak wykonać mammografię krok po kroku
Przygotowanie pacjentki do badania
Przed rozpoczęciem badania mammograficznego technik powinien przeprowadzić staranną procedurę przygotowawczą. W pierwszej kolejności należy przywitać kobietę, przedstawić się i nawiązać kontakt wzrokowy, następnie przeprowadzić wywiad w sprawie poprzedniego badania mammograficznego oraz występujących w przeszłości problemów z piersiami [1]. Na odpowiednim formularzu zapisujemy bieżące objawy dotyczące piersi oraz wszystkie informacje, które mogą być ważne dla radiologa [1].
Badanie nie wymaga specjalnego przygotowania, jednak warto wykonać je w pierwszej fazie cyklu miesiączkowego [6]. W 5.-12. dniu piersi są mniej wrażliwe na dotyk, dzięki czemu badanie nie wywołuje u pacjentki takiego dyskomfortu [6]. Kobiety po menopauzie mogą umówić się na mammografię w dowolnym terminie [6].
W dniu wizyty pacjentka powinna wziąć prysznic lub kąpiel, ale zrezygnować z dezodorantów, talku, pudru, balsamu czy mleczka do ciała [6]. Kosmetyki mogą zawierać niewielkie ilości metali, które zostają uwidocznione jako plamki na mammogramie i utrudniają jego odczyt [7]. Należy założyć luźne dwuczęściowe ubranie, aby bez problemu rozebrać się od pasa w górę oraz zdjąć biżuterię [6].
Przed badaniem technik musi wypytać o przebyte operacje piersi, wyniki wcześniejszej mammografii lub USG, hormonalną terapię zastępczą oraz badania radiologiczne przeprowadzone przez kilka ostatnich miesięcy [6]. Zauważamy również zmiany w obrębie skóry, takie jak podrażnienia czy zadrapania oraz oceniamy ewentualną bolesność piersi [1]. Jeśli powyższe zmiany występują, mogą spowodować większą bolesność badania mammograficznego, a więc trudność w jego wykonaniu [1].
Pozycjonowanie w mammografii CC MLO
Projekcja skośna przyśrodkowo-boczna stanowi najważniejszą projekcję w mammografii skriningowej, ponieważ najlepiej pokazuje górno-zewnętrzny kwadrant piersi i węzły chłonne pachowe przednie [8]. Kąt lampy powinien być ustawiony w zakresie od 40 do 60 stopni w zależności od budowy kobiety [1]. Dla kobiet niskich i krępych kąt lampy jest niższy, ustawienie bardziej poziome, a dla kobiet wyższych i szczupłych większy, zbliżony do 60 stopni [8][1].
Głowica z detektorem jest ustawiona pod kątem tak, żeby objąć jak największą część tkanki gruczołowej, zwłaszcza ogon Spence’a, czyli fragment piersi sięgający w stronę dołu pachowego [8]. W projekcji tej staramy się wyciągnąć pierś do przodu, dociągnąć tkankę z okolicy pachy i równomiernie ją spłaszczyć między płytką dociskową a detektorem [8].
Technik musi zwrócić uwagę na kilka detali: widoczny mięsień piersiowy większy sięgający co najmniej do wysokości brodawki, brak zagięć skóry, brak ściśnięcia tylko brodawki bez głębszej tkanki oraz odpowiednie ustawienie brodawki w profilu [8]. Bez poprawnie wykonanej projekcji skośnej badanie jest uznawane za niepełne [8].
Z kolei w projekcji kranio-kaudalnej kluczowym warunkiem jest dostosowanie wysokości stolika z kasetą do wzrostu kobiety [1]. Wysokość stołu podbierającego pierś najlepiej określić patrząc na niego od przyśrodkowej części piersi, a brzeg stolika powinien znajdować się na wysokości fałdu podsutkowego [1].
Technika kompresji piersi
Kompresja odgrywa znaczącą rolę w uzyskaniu mammografii o prawidłowej jakości. Siła kompresji powinna wynosić 13-20 kg [1][1]. Prawidłowy nacisk zmniejsza promieniowanie rozproszone i przyczynia się do poprawy kontrastu obrazu, zmniejsza grubość piersi, oddziela różne struktury piersi, redukując nakładanie się cieni tkankowych, obniża dawkę promieniowania oraz zmniejsza rozmazanie obrazu wywołane poruszeniem [1].
Przed rozpoczęciem badania wyjaśniamy kobiecie, jaką rolę w badaniu odgrywa ucisk i podkreślamy, że trwa on tylko kilka sekund, jest konieczny do otrzymania dobrych zdjęć, a przy tym nie uszkadza piersi [1]. Współczesne systemy, takie jak OpComp, indywidualnie dla każdej pacjentki dobierają poziom ucisku [2]. Kompresja trwa tak długo, jak pierś pacjentki pozostaje miękka i podatna na ucisk, a kiedy poziom gwarantujący maksymalną jakość obrazu zostaje osiągnięty, uciskacz zatrzymuje się automatycznie [2].
Parametry ekspozycji i optymalizacja
System automatycznej kontroli ekspozycji, na podstawie obszaru o największej gęstości, wylicza dawkę, co pozwala na osiągnięcie odpowiedniego kontrastu [2]. Dzięki wprowadzonym zmianom system jeszcze lepiej dobiera parametry ekspozycji dla każdej piersi, a najlepszy zestaw anoda/filtr wybierany jest w zależności od grubości i gęstości tkanki piersi [2].
Inteligentny system i-AEC ma przewagę przy określaniu optymalnej dawki promieniowania nad standardowym systemem AEC, gdzie sensor położenia jest na stałej pozycji [9]. Podczas analizy informacji uzyskanych z inicjalnych wstępnych pre-ekspozycji o minimalnej dawce, i-AEC bierze pod uwagę gęstość gruczołu sutkowego przy doborze odpowiedniej dawki promieniowania [9]. Umożliwia to badanie nawet przy obecności implantów piersi, gdzie i-AEC wykonuje obliczenia z parametrów ekspozycji o wiele dokładniej niż w standardowym systemie [9].
Kontrola jakości w mammografii
Testy akceptacyjne i testy stałości
Aparatura mammograficzna podlega rygorystycznym wymogom kontroli jakości zgodnie z obowiązującymi rozporządzeniami Ministra Zdrowia. Testy specjalistyczne wykonywane przez zewnętrzne laboratoria badawcze muszą być przeprowadzane nie rzadziej niż raz na 12 miesięcy [4]. Niedopuszczalne jest stosowanie urządzeń radiologicznych, gdy uzyskane wyniki testów przekraczają wartości graniczne [4].
Testy podstawowe realizowane przez personel pracowni obejmują szeroki zakres parametrów technicznych z różną częstotliwością wykonywania. Stałość ekspozycji sprawdzana jest w każdym dniu pracy mammografu, przy czym odchylenie obciążenia prądowo-czasowego (mAs) od wartości odniesienia powinno mieścić się w zakresie 10%, a odchylenie SNR w zakresie 20% [3]. Jednorodność obrazu oraz jakość obrazu testowane są co tydzień, podczas gdy artefakty i geometryczne zniekształcenia obrazu wymagają kontroli co 6 miesięcy [4].
Kompresja piersi stanowi krytyczny parametr badania. Maksymalna wartość siły kompresji powinna zawierać się w granicach 13 kg do 20 kg (130 N do 200 N) [4]. Różnica między nominalną a zmierzoną wartością siły kompresji nie może przekraczać 2 kg, podobnie jak różnica między wartością zmierzoną bezpośrednio po uciśnięciu i po 30 sekundach [4]. W związku z tym test kompresji wykonywany jest 6 miesięcy po każdych testach specjalistycznych [4].
Testy monitorów diagnostycznych przeprowadzane są w każdym dniu wykorzystywania monitora przed rozpoczęciem pracy. Obejmują one warunki wyświetlania obrazów, jakość obrazu oraz progowy kontrast wyświetlanego obrazu [4]. Dla monitorów opisowych stosunek maksymalnej luminancji do minimalnej luminancji powinien wynosić co najmniej 500, a różnica maksymalnych luminancji pomiędzy ekranami należącymi do jednej stacji opisowej nie może przekraczać 5% najniższej luminancji [10].
Fantomat mammograficzny w praktyce
Fantomy mammograficzne symulują skompresowaną pierś i zawierają struktury imitujące zmiany w tkankach piersi [11]. Do wykonywania testów podstawowych wykorzystuje się jednorodne fantomy z PMMA o wymiarach podstawy pokrywających obszar czynny detektora obrazowego, umożliwiające uzyskanie co najmniej grubości: 2,0 cm, 4,5 cm oraz 6,5 lub 7,0 cm [3].
Celem testu jakości obrazu jest sprawdzenie i ocena jakości obrazu otrzymanego poprzez ekspozycję fantomu symulującego uciśniętą pierś o grubości 4,2 cm [3]. Na obrazie fantomu ACR przy zastosowaniu klinicznie stosowanych parametrów ekspozycji widoczne muszą być wszystkie elementy imitujące włókna o średnicach minimalnie 0,75 mm, wszystkie grupy elementów imitujących mikrozwapnienia o średnicach minimalnie 0,23 mm dla dużego fantomu ACR zawierającego struktury zbudowane ze szkła oraz 0,32 mm dla małego fantomu ACR zawierającego struktury zbudowane z Al2O3, a także wszystkie elementy imitujące masy lite o grubościach minimalnie 0,75 mm [3].
Test kompensacji zmian grubości fantomu sprawdza, jak system automatycznej kontroli ekspozycji (AEC) mammografu reaguje na zmianę grubości fantomu symulującego piersi o różnej grubości oraz czy działanie systemu AEC jest powtarzalne [3]. Średnia dawka gruczołowa wyznaczona dla ekspozycji klinicznej fantomu PMMA o grubości 2 cm wynosi maksymalnie 1 mGy, dla grubości 4,5 cm maksymalnie 2,5 mGy, a dla grubości 7 cm maksymalnie 6,5 mGy [10].
Ocena jakości obrazu i artefakty
Kontrola jakości obrazu obejmuje ocenę fizycznych parametrów urządzeń radiologicznych, przy czym jako najważniejsze uznaje się te, które mają wpływ na jakość diagnostyczną uzyskiwanego obrazu oraz na dawkę promieniowania jonizującego otrzymywaną przez badaną kobietę [5]. Geometria wiązki promieniowania X wymaga weryfikacji poprawności pokrycia całego obszaru obrazu. Pole promieniowania X powinno wykraczać poza wszystkie krawędzie wyświetlanego obrazu, jednakże może wykraczać poza krawędź obrazu o nie więcej niż 5 mm od strony klatki piersiowej i od strony krawędzi bocznych [10].
Na obrazie testowym monitorów nie powinny być widoczne zniekształcenia geometryczne ani artefakty [4]. Natężenie oświetlenia zewnętrznego nie powinno przekraczać 20 lx [10]. Artefakty na mammogramach mogą wynikać z różnych przyczyn technicznych, dlatego ich systematyczna kontrola co 6 miesięcy stanowi element zapewnienia jakości diagnostycznej [4].
Dokumentacja kontroli jakości
Pracownia mammograficzna zobowiązana jest do posiadania aktualnego protokołu z testów specjalistycznych oraz prowadzenia dokumentacji testów podstawowych [4]. Kontrola dokumentacji testów podstawowych obejmuje 2 miesiące dowolnie wybrane przez kontrolera z okresu 12 miesięcy poprzedzających dzień kontroli [5]. W przypadku stwierdzenia przekraczania granic tolerancji, jednostka musi podjąć właściwe działania korygujące, które podlegają weryfikacji przez kontrolera [5].
Końcowa ocena wykonywania badań mammograficznych w ramach Programu profilaktyki raka piersi formułowana jest przez osoby przeprowadzające kontrolę na podstawie wyników oceny realizacji testów podstawowych i specjalistycznych oraz oceny wybranych parametrów aparatury mammograficznej [10]. Stwierdzenie nieprawidłowości naruszających wymogi prawne stanowi podstawę do sformułowania negatywnej oceny końcowej [4]. NFZ po otrzymaniu raportu z kontroli jakości zawierającego ocenę negatywną powinien niezwłocznie wstrzymać kontrakt na wykonywanie skryningu mammograficznego, który może zostać wznowiony dopiero po otrzymaniu pisma od COK z informacją o usunięciu wszystkich nieprawidłowości [5].
Ochrona radiologiczna w mammografii
Dawki promieniowania i wartości referencyjne
Poziomy referencyjne stanowią podstawę monitorowania bezpieczeństwa radiologicznego w mammografii. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia, diagnostyczny poziom referencyjny dla mammografii w projekcjach CC i MLO wynosi 2,5 mGy średniej dawki gruczołowej [12]. Wartość ta odnosi się do uciśniętej standardowej piersi o grubości 5,3 cm lub fantomu PMMA o grubości 4,5 cm [12].
W praktyce klinicznej średnia dawka gruczołowa powinna być utrzymywana poniżej tych wartości progowych. Europejskie zalecenia określają poziom podany dla fantomu o grubości 4,5 cm na 2,0 mGy [13]. Systemy cyfrowe DR osiągają wartości MGD4,5cmPMMA poniżej 2,0 mGy, podczas gdy starsze systemy CR mogą wykazywać wartości znacząco wyższe [13].
Porównując ekspozycję z innymi źródłami, pojedyncze badanie mammograficzne odpowiada około 0,7 mSv, co stanowi równowartość trzech miesięcy ekspozycji na naturalne promieniowanie tła [14]. Specjaliści z Narodowego Instytutu Onkologii potwierdzają, że kobieta podczas mammografii otrzymuje około jednej szóstej rocznej dawki z naturalnego tła środowiskowego [6]. Istotnym aspektem jest również zmniejszająca się z wiekiem wrażliwość na promieniowanie jonizujące, która u 60-letniej kobiety jest aż 10 razy mniejsza niż u 30-latki [6].
Optymalizacja dawki według zasady ALARA
Zasada ALARA (As Low As Reasonably Achievable) stanowi fundament ochrony radiologicznej w mammografii [7]. Polega ona na utrzymaniu dawek promieniowania na możliwie najniższym, rozsądnie osiągalnym poziomie przy jednoczesnym zachowaniu niezbędnej jakości diagnostycznej [15]. W praktyce osiągamy to poprzez stosowanie nowoczesnego sprzętu, optymalnych parametrów ekspozycji oraz prawidłowej kompresji piersi [7].
Optymalizacja wymaga balansu między korzyścią diagnostyczną a ryzykiem ekspozycji. Należy wybierać techniki badania najlepiej dostosowane do sytuacji klinicznej, a gdy możliwe, rozważać metody bez użycia promieniowania jonizującego [16]. Konieczne jest przestrzeganie wszystkich norm prawnych wynikających z Prawa Atomowego i pochodnych aktów prawnych [16].
Ochrona pacjentki i personelu
Bezpieczeństwo wymaga stosowania środków bezpośredniej ochrony, w tym fartuchów z gumy ołowiowej oraz specjalnych osłon na narządy krytyczne, takie jak gonady i tarczycę [16]. Szczególną ochroną należy objąć kobiety w ciąży oraz dzieci, jako grupy bardziej wrażliwe na wpływ promieniowania [16]. Personel medyczny powinien stosować monitoring indywidualny poprzez noszenie dozimetrów osobistych zgodnie z przepisami IRR17 egzekwowanymi przez Inspektorat Bezpieczeństwa i Higieny Pracy [15].
Wymagania prawne i szkolenia
Zgodnie z regulacją z 6 marca 2020 roku opartą na Prawie Atomowym z 29 listopada 2000 roku, każdy specjalista stosujący promieniowanie jonizujące musi zdobyć minimum 20 punktów szkoleniowych w ciągu pięciu lat lub zdać egzamin [8]. Program szkolenia został opracowany zgodnie z dyrektywą Rady Europejskiej 2013/59/Euratom [8]. Punkty można zdobyć kończąc kurs ochrona radiologiczna pacjenta (20 punktów), uczestniczccy w innych szkoleniach (1 punkt za godzinę), brać udział w konferencjach naukowych (do 5 punktów) lub wygłosić wykład (do 10 punktów) [8].
Przypadki specjalne w badaniu mammograficznym
Mammografia z implantami – technika Eklund
Implanty piersiowe mogą zasłaniać od 25% do nawet 75% tkanki gruczołowej piersi, w zależności od ich umiejscowienia i wielkości [17]. W związku z tym opracowano specjalną procedurę zwaną techniką Eklunda, która polega na wykonaniu dodatkowych ujęć z odepchniętym implantem. Technik delikatnie odsuwa implant w stronę klatki piersiowej, a uciskowi poddaje samą tkankę gruczołową piersi, co umożliwia uzyskanie znacznie dokładniejszego obrazu obszarów zasłoniętych w standardowych projekcjach [17].
Mammografia cyfrowa z tomosyntezą stanowi przełom w diagnostyce piersi z implantami. W przeciwieństwie do standardowej mammografii 2D, tomosynteza wykonuje serię zdjęć pod różnymi kątami, tworząc trójwymiarowy obraz piersi, co znacząco redukuje efekt zasłaniania przez implant [17]. Ryzyko pęknięcia implantu podczas badania jest niezwykle małe i dotyczy głównie implantów starszej generacji, natomiast nowoczesne implanty są bardzo wytrzymałe [17]. Pierwsze kontrolne badanie mammograficzne po zabiegach plastycznych piersi powinno być wykonane po upływie 6 miesięcy [18].
Piersi gęste i wyzwania diagnostyczne
U kobiet z gęstymi piersiami występuje więcej tkanki gruczołowej, a mniej tłuszczowej, co powoduje, że zmiany nowotworowe trudniej wykryć na mammogramie. Tkanka gruczołowa i guz na zdjęciach rentgenowskich wyglądają podobnie, przez co rak może pozostać niewidoczny [19]. Badania przeprowadzone na 9361 kobietach z gęstą tkanką piersi wykazały, że nowoczesne metody obrazowania są znacznie skuteczniejsze. Mammografia CESM wykryła 19,2 przypadków raka na 1000 badań, rezonans magnetyczny Ab-MRI 17,4 przypadków, podczas gdy USG tylko 4,2 przypadki [20]. Ostatecznie u 85 kobiet wykryto nowotwór, który tradycyjna mammografia pominęła [19].
Pacjentki po mastektomii i z ograniczoną mobilnością
Pacjentki po mastektomii oraz osoby z ograniczoną mobilnością wymagają adaptacji standardowych pozycji badania. Należy zapewnić bezpieczeństwo i komfort, uwzględniając możliwości ruchowe kobiety oraz specyfikę rekonstruowanej piersi.
Mammografia u mężczyzn
Badania opublikowane w czasopiśmie „Radiology” wskazują na korzyści ze screeningu mężczyzn z grupy wysokiego ryzyka. W badaniu obejmującym 1869 mężczyzn wykryto 2304 zmian piersi, z czego 41 spośród 149 poddanych biopsji miało charakter nowotworowy [1]. Większość wykryto przed rozprzestrzenieniem się na węzły chłonne [1]. Mammografia u mężczyzn charakteryzuje się wysoką skutecznością diagnostyczną, osiągając czułość 92-95% i swoistość 90-95% [21]. Najczęstszym obrazem jest nieskalsyfikowana masa występująca w 69% przypadków, masa z mikrozwapnieniami w 29% przypadków [21]. Typowa lokalizacja zmian to obszar podotoczkowy, przy czym zajęcie brodawki sutkowej występuje u 40-50% mężczyzn z rakiem piersi [21]. Naukowcy proponują wykonywanie badań co 6 do 12 miesięcy [1].
System BI-RADS – kategorie wyjaśnienie
Czym jest system BI-RADS
System BI-RADS (Breast Imaging Reporting and Data System) został opracowany przez American College of Radiology w 1993 roku w celu standaryzacji opisów badań obrazowych piersi [22]. Początkowo zarezerwowany wyłącznie do mammografii, obecnie w 5. edycji z 2013 roku znajduje zastosowanie również w badaniach ultrasonograficznych oraz rezonansie magnetycznym piersi [23]. System definiuje jednolitą terminologię oraz strukturę opisów, dzięki czemu ułatwia komunikację między członkami zespołu diagnostycznego i stanowi narzędzie oceny prawdopodobieństwa złośliwości zmiany [24].
Kategorie BI-RADS od 0 do 6
BI-RADS 0 oznacza konieczność wykonania dodatkowych badań lub porównania z wcześniejszymi wynikami, nie świadczy o braku ryzyka [2]. Kategoria 1 potwierdza prawidłowy wynik bez zmian ogniskowych, podczas gdy kategoria 2 dotyczy zmian o charakterze łagodnym, takich jak proste torbiele czy gruczolakowłókniaki, przy czym obie wiążą się z zerowym ryzykiem złośliwości [23].
Kategoria 3 obejmuje zmiany prawdopodobnie łagodne z ryzykiem złośliwości do 2%, wymagające kontroli za 6 miesięcy [9]. BI-RADS 4 dzieli się na podkategorie: 4a z ryzykiem 2-10%, 4b z ryzykiem 10-50% oraz 4c z ryzykiem 50-95%, przy czym każda wymaga biopsji [25]. Kategoria 5 wskazuje na zmianę wysoko podejrzaną o nowotwór z ryzykiem przekraczającym 95% [9]. BI-RADS 6 stosuje się wyłącznie po potwierdzeniu histopatologicznym raka piersi, gdy badanie służy ocenie odpowiedzi na leczenie [24].
Rola technika w identyfikacji zmian
Elektroradiolog odgrywa istotną rolę w zapewnieniu jakości diagnostycznej poprzez rozpoznawanie sytuacji wymagających dodatkowych projekcji. Stosowanie systemu BI-RADS zwiększa jakość i efektywność opieki medycznej, umożliwiając właściwe kierowanie dalszym postępowaniem diagnostycznym [9].
Wnioski
Jakość mammografii przesiewowej zależy bezpośrednio od umiejętności technicznej personelu. W praktyce wykrycie raka piersi na wczesnym etapie wymaga od nas nie tylko znajomości protokołów pozycjonowania, lecz również zrozumienia ochrony radiologicznej oraz właściwej komunikacji z pacjentkami.
Standardy 2026 roku stawiają przed nami nowe wyzwania, dlatego systematyczne szkolenia i aktualizacja wiedzy są niezbędne. Zachęcamy do podnoszenia kwalifikacji poprzez kursy doszkalające oraz dzielenia się doświadczeniami z zespołem. Pamiętajmy, że każde prawidłowo wykonane badanie może uratować życie kobiety.
Najważniejsze punkty:
• Pozycjonowanie CC i MLO wymaga precyzji: Projekcja skośna (MLO) pod kątem 40-60° i kranio-kaudalna (CC) z prawidłową wysokością stolika są kluczowe dla pełnej diagnostyki piersi
• Kompresja 13-20 kg jest niezbędna: Prawidłowy ucisk zmniejsza dawkę promieniowania, poprawia kontrast obrazu i eliminuje artefakty ruchowe przy zachowaniu komfortu pacjentki
• System BI-RADS standaryzuje ocenę ryzyka: Kategorie 0-6 określają prawdopodobieństwo złośliwości od 0% (kategoria 1-2) do >95% (kategoria 5), kierując dalszym postępowaniem
• Kontrola jakości wymaga systematyczności: Testy codzienne (stałość ekspozycji), tygodniowe (jednorodność obrazu) i półroczne (artefakty, kompresja) zapewniają bezpieczeństwo diagnostyczne
• Dawka referencyjna to maksymalnie 2,5 mGy: Zasada ALARA wymaga optymalizacji parametrów ekspozycji przy zachowaniu jakości diagnostycznej zgodnie z aktualnymi standardami 2026
• Przypadki specjalne wymagają adaptacji technik: Implanty (technika Eklunda), piersi gęste (tomosynteza) i pacjentki po mastektomii potrzebują zmodyfikowanych protokołów pozycjonowania
Systematyczne szkolenia i aktualizacja wiedzy są niezbędne dla utrzymania wysokich standardów diagnostycznych w mammografii przesiewowej.
Referencje
[1] – https://www.rynekzdrowia.pl/Serwis-Onkologia/Mammografia-dla-mezczyzn-Zalecaja-ja-naukowcy,198331,1013.html
[2] – https://www.poradnikzdrowie.pl/zdrowie/choroby-kobiece/skala-birads-w-mammografii-i-usg-co-oznacza-dla-pacjentki-aa-QPHG-hacN-xqWB.html
[3] – https://ppm.imp.lodz.pl/docstore/download/@IMPcdd3151384144a35993b48dab3d12062/(1)_PUB_2025.pdf
[4] – https://profilaktykaraka.nio.gov.pl/wp-content/uploads/2023/09/Zalacznik-nr-4Protokolcyfrowy2023.pdf
[5] – https://profilaktykaraka.nio.gov.pl/wp-content/uploads/2025/08/Zasady-kontroli-2025.pdf
[6] – https://www.onkonet.pl/n_n_mammografia_promieniowanie_bez_obaw.php
[7] – https://www.gov.pl/attachment/554d6203-790c-4c9d-96bf-d11eacf505b6
[8] – https://medyczni.org/dlaczego-kurs-ochrony-radiologicznej-pacjenta-stal-sie-obowiazkowy/
[9] – https://www.braster.eu/pl/system-braster/profilaktyka/artykuly/skala-birads
[10] – https://profilaktykaraka.pib-nio.pl/wp-content/uploads/2022/04/Protokolcyfrowy2022.odt
[11] – https://www.medipment.pl/produkty/fantomy-do-kontroli-jakosci-w-mammografii-2514
[12] – https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20220002626/O/D20222626.pdf
[13] – https://journals.viamedica.pl/biuletyn_pto/article/download/55682/41844
[14] – https://podyplomie.pl/medycyna/10726,ryzyko-napromieniowania-zwiazane-z-badaniami-obrazowymi-w-medycynie?srsltid=AfmBOoockjDvJWx4kGnT8s3j7AgfhWu0BHwiHKfDYja-1z9fPujFBEBd
[15] – https://ochronaradiologicznapacjenta.pl/prawo-atomowe-w-praktyce-skuteczna-optymalizacja-dawek-w-diagnostyce-obrazowej/
[16] – https://inforadiologia.pl/informacje,ochrona-radiologiczna,55.html
[17] – https://www.kliniki.pl/wiedza/implanty-piersi-a-badanie-mammograficzne/
[18] – https://medyczni.org/techniki-pozycjonowania-w-mammografii-od-podstaw-do-prawidlowego-obrazu/
[19] – https://www.poradnikzdrowie.pl/zdrowie/badania/masz-gesta-tkanke-piersi-te-badania-daja-wieksza-szanse-na-wczesne-wykrycie-raka-aa-5dEY-ddTD-ih7B.html